Bir uşaq siyasəti: Çin öz başına necə corab hördü?

Çində son illərdə doğum nisbətinin hədsiz aşağı olması Pekin administrasiyası üçün ən böyük narahatlıqlardan biridir. 1979-cu ildən bəri tətbiq olunan sərt "bir uşaq" siyasəti son 10 ildə yumşaldılıb. Lakin, uşaq doğmağı təşviq edən siyasətə baxmayaraq, doğum nisbəti günü-gündən aşağı düşür.

"Bir uşaq siyasəti" bəlkə də bəşəriyyət tarixindəki ən qəribə demoqrafik siyasətlərdən biri idi. Xüsusilə 2000-ci illərin əvvəllərində, informasiya axınının o qədər də intensiv və sürətli olmadığı bir vaxtda, bu cür qəribə bir qadağanı təəccüblə qarşılayırdı. Çində ötən il ən aşağı doğum nisbəti qeydə alınıb. Bu vəziyyət dünyanın ikinci ən böyük iqtisadiyyatı olan Çin üçün yaxın illərdə ciddi demoqrafik problemə çevrilə bilər.

"CNN International"ın məlumatına görə, Çin Milli Statistika Bürosu ötən il ölkədə doğum nisbətinin min nəfərə 5,63 olduğunu müəyyən edib. Bu nisbət hətta 2023-cü ildə qeydə alınan min nəfərə 6,39-dan da aşağıdır ki, bu da bu vaxta qədər qeydə alınan ən aşağı göstəricidir. Görünür, 2016-cı ildən bəri qeydə alınan azalma 2025-ci ildə də davam edib.

Demoqrafik artımda üzü gülməyən ölkənin iqtisadiyyatında mənzərə müsbətdir. İqtisadi hədəflərə çatmasına baxmayaraq, 2016-cı ildən bəri doğum nisbətləri göstərir ki, tək uşaq siyasətinin yumşaldılması vətəndaşları uşaq sahibi olmağa təşviq etməyib. Məlumatlara görə, ötən il Çində 11.310.000 insan ölüb, cəmi 7.920.000 körpə dünyaya gəlib. Bu, əhalinin 3.390.000 azalmasını göstərir.

Çinin dəyişən demoqrafik göstəriciləri Pekin hökuməti tərəfindən ciddi bir problem kimi qəbul edilir; ölkənin işçi qüvvəsi azaldıqca pensiya alan əhali də artır. Artan əhalisini nəzarətdə saxlamaq üçün Çin 1979-cu ildən 2016-cı ilə qədər 37 il ərzində ailələrə yalnız bir uşaq sahibi olmağa icazə verdi. Çin Kommunist Partiyasının rəsmiləri 1978-ci ildəki tədbirlərini şüarla ümumiləşdirdilər: "Bir uşaq daha yaxşıdır, maksimum iki, və bu da üç illik fasilə ilə."

Tək uşaq siyasəti 1980-ci ildə dövlət siyasəti kimi qəbul edilib. Şəhər Ev Təsərrüfatı Sorğusuna görə, 1982-ci ildə böyük şəhərlərdə yaşayan ailələrin 96%-nin yalnız bir uşağı var idi. Tək uşaq siyasətinə əməl etməyənlərə tətbiq edilən cərimələr və sanksiyalar nəticəsində, o dövrdə dünyanın ən çox əhalisi olan ölkəsi olan Çində doğum nisbəti qəfildən yavaşladı və bir anda bu siyasət ciddi demoqrafik problemə çevrildi. Əhali piramidasının tərsinə çevrilməsi səbəbindən Pekin hökuməti 2016-cı ildə tək uşaq siyasətinə son qoydu və ailələrə bəzi hallarda "əhali artımını tarazlaşdırmaq və yaşlanan əhaliyə diqqət çəkmək" üçün iki uşaq sahibi olmağa icazə verdi. Bu addım əhəmiyyətli bir fərq yaratmadı, çünki ölkədə azalan doğum nisbəti bu gün Pekin hökuməti üçün ən böyük narahatlıqlardan biri olaraq qalır.

Tək uşaq siyasətinin qüvvədə olduğu dövrdə abortlar, tərk edilmiş uşaqlar və ya şəxsiyyət vəsiqəsi olmadan yaşayan uşaqlar kimi faciəli vəziyyətlər də ortaya çıxdı. Bu cür problemlər adətən oğlan uşaqları istəyən ailələrin qızlarından imtina etməsi ilə nəticələndi. Demoqrafik faciə astanasında olan Çinin ÜDM-i isə orta hesabla 10 faiz artdı və ölkə dünyanın supergücləri arasında öz yerini tutdu.

Çin hökumətinin 2021-ci ildə ailələrə üç uşağa qədər icazə verməsinə baxmayaraq, doğum nisbəti sürətlə azalmaqda davam edir. Dünya Bankının məlumatlarına görə, ölkədə hər qadına bir uşaq düşür ki, bu da dünyada ən aşağı səviyyələrdən biridir. Mütəxəssislər isə bildirirlər ki, əhalinin azalmasının qarşısını almaq üçün bu rəqəm hər qadına 2,1 uşağa çatmalıdır.

Çinin əhalisi 1960-cı illərdən bəri ilk dəfə 2022-ci ildə azalıb. 2023-cü ildə Hindistan ən çox əhalisi olan ölkə olaraq Çini keçib. Çinin əhalisi sürətlə qocalır, bu da əmək qabiliyyətli əhalinin azalması deməkdir. Doğum nisbəti və yeni doğulmuş körpələrin sayı ardıcıl yeddi il azalaraq 2024-cü ildə bir qədər artım müşahidə olunub.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının məlumatlarına görə, 1,4 milyardlıq Çin əhalisi 2100-cü ilə qədər 633 milyona düşəcək. Bu vəziyyət ölkədə "milli təhlükəsizlik" prioriteti kimi qəbul edilir. Çin prezidenti Si Cinpin 2023-cü ildəki çıxışında "Böyük dövlətlərin yüksəlişi və süqutu demoqrafik şəraitdən qaynaqlanır" deyə bildirib və əlavə edib: "Buna görə də demoqrafik təhlükəsizlik milli təhlükəsizlik məsələsi kimi qəbul edilməli və diqqətlə planlaşdırılmalıdır."

Hakimiyyət orqanları son zamanlar "yeni evlilik və valideynlik mədəniyyəti" adlandırdıqları sistemi təşviq edirlər. Həm analar, həm də atalar üçün daha uzun atalıq məzuniyyətindən tutmuş vergi güzəştlərinə qədər bir çox sahədə yeni siyasətlər həyata keçirilir. Yerli hökumətlər evliliyi təşviq etmək üçün kütləvi toylar təşkil edirlər. Evlənənlər artıq evlənmək üçün ailə qeydiyyatlarının yerləşdiyi şəhərə getmək məcburiyyətində deyillər; onlar toy mərasimlərini istədikləri yerdə keçirə bilərlər. Bundan əlavə, hakimiyyət orqanları indi toyları kurortlarda, gecə klublarında və musiqi festivallarında keçirirlər.

Çində hər il hazırlanan Hökumət İş Hesabatında da bu məsələ müzakirə olunub. Hesabatda "uşaq baxımı subsidiyalarının" verilməsi və uşaq baxımı xidmətlərini təkmilləşdirmək ehtiyacı vurğulanıb. Ölkə daxilində 3 yaşdan kiçik hər bir uşağa 3600 yuan (təxminən 515 dollar) yardım etmək üçün dəstək proqramı da təsdiqlənib.

Çinin Milli Səhiyyə Təhlükəsizliyi Administrasiyası vətəndaşların doğum xərclərini öz ciblərindən ödəməməsi məsələsinin də həll ediləcəyini deyir. Sözügedən xərclər təbii doğuşlar üçün 5000 yuana (715 dollar), qeysəriyyə doğuşları üçün isə 10000 yuana (1430 dollar) başa gəlir. Hazırda doğuşla bağlı xərclər də daxil olmaqla tibbi xərclərin həm dövlət, həm də vətəndaşlar tərəfindən ödənildiyi bir sistem mövcuddur.

Viskonsin-Madison Universitetinin tədqiqatçısı və "Boş Yuvaları olan Böyük Ölkə" kitabının müəllifi Yi Fuxian, doğum məhsuldarlığın azalmasını nəhəng bir qayanın təpədən yuvarlanmasına bənzədərək, "Doğum nisbətinin azalması qaçılmazdır" deyir. Bildirir ki, bu vəziyyət inkişaf etmiş cəmiyyətlərin nəticəsidir və Asiya, xüsusən də Yaponiya və Cənubi Koreya sürətlə azalan nisbətlərə nümunədir. Yi vurğulayır ki, Çin tək uşaq siyasəti ilə bu prosesi sürətləndirdi. Çin hökumətinin səylərinə baxmayaraq, bu qayanı geri qaytarmaq çətin olacaq.

Lalə Mehralı