Icma.az
close
up
RU
Menu

PR də strateji planlaşdırma: uğurlu kommunikasiya necə qurulur?

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

Xərçəngdən sonra ən böyük qorxu: Xəstəlik təkrarlanmasın deyə nə etməli?

Uorren Baffet 5,5 milyard dollarlıq səhmlərini xeyriyyə fondlarına bağışlayıb

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

Ən çox qazanan televiziya aktyorları...

Musiqi alətində ifa edən uşaqlar daha yaddaşlı OLUR

Xəzər dənizinin Azərbaycan sahillərinin dövlət idarəçiliyi

Ayxan Abbasov: “Ən aşağı pilləyə düşmüşdük, indi yavaş yavaş yüksəlməliyik”

Qışı sərt keçən rayonlarda qaz və işıq limitləri dəyişəcək? VACİB AÇIQLAMA

Xaçmazda ev yandı, 90 yaşlı sahibəsi həlak oldu

Mərkəzi Gömrük Hospitalında “Blue Code sisteminin tətbiqi və təkmilləşdirilməsi” mövzusunda maarifləndirici tədbir keçirilib

® Vüqar Eyvazov “AmCham Azərbaycan”ın yeni yaradılmış Səhiyyə Komitəsinin sədri təyin edilib

2027 ci ildən Bakıya köç daha da artacaq?

Təcili yardım stansiyasının müdiri işçilərdən rüşvət alır? YENİLƏNİB

Litva, İslandiya və Estoniya yığmalarından inamlı qələbə Millətlər Liqası

Dişlər yaddaş kartımızdır?

Faiq Qarayev beynəlxalq turnirdə iştirak edəcək Azərbaycanın voleybol millisinin üzvləri ilə görüşüb FOTO

Yuxu ilə böyümə hormonu arasında yeni neyron əlaqəsi aşkar edilib

Bu hərəkətlər davam edərsə.. SEPAH generalı Bəhreyn hökümətini HƏDƏLƏDİ

Birinci Türkoloji Qurultay və əlifba məsələləri

Birinci Türkoloji Qurultay və əlifba məsələləri

Icma.az, Azertag saytına istinadən bildirir.

Bakı, 18 fevral, AZƏRTAC

Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyi ilə əlaqədar silsilə materiallar davam etdirilir. AZƏRTAC AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun əməkdaşı Aytən Musayevanın “Birinci Türkoloji Qurultay və əlifba məsələləri (əlyazmalar əsasında)” adlı məqaləsini təqdim edir.

Tarix boyu türklər yaşadıqları yerlərdə təmasda olduqları mühitə və ünsiyyətdə olduqları toplumlara görə dəyişən müxtəlif əlifba və yazı sistemlərindən istifadə edərək çoxsaylı mədəniyyət mərkəzlərinə sahib olmuşlar. Əlyazmalar türklərin Göktürk, Soğd, Uyğur, Manix, Brahmi, Ərəb, Süryan, Yunan, Latın, Slavyan və digər əlifbalardan istifadə etdiyini sübut edir. Lakin mövcud əlyazmalar bu əlifbalar arasında Göktürk, Uyğur, Ərəb və Latın əlifbalarının geniş istifadə edilməsini təsdiq edir. Sübut olunub ki, türklər tarix boyu Şamanizm, Buddizm, İslam, Xristianlıq, Manixeylik, Yəhudilik kimi din və mədəniyyətlərlə sıx əlaqədə olduqları üçün müxtəlif əlifbalardan istifadə etmişlər.

Birinci Türkoloji Qurultayda müxtəlif elmi-siyasi məsələlər qaldırılıb, müzakirələr aparılıb. Lakin əlyazmalar təsdiq edir ki, əsas mövzu türk xalqlarının ortaq yazı sistemi altında birləşməsi və ortaq ədəbi dilinin yaradılması olub. Qurultay protokollarının günümüzə gətirdiyi çox mühüm bir məsələ türk, türk dili, türk xalqları, türk-tatar xalqları, türk-tatar dilləri, Turan və digər anlayışların həm türklər, həm də türk olmayanlar tərəfindən termin kimi çox sərbəst və tam mənada işlədilməsidir. Qurultayın Türk dünyası üçün bir çox elmi və siyasi nəticələri olub. Birinci Türkoloji Qurultay Türk dünyasında vahid yazı sistemi idealının tarixi başlanğıcını təmsil etsə də, sovet siyasəti uzun müddət onun reallaşmasına mane olub. Müstəqillik əldə etdikdən sonra bəzi türk dövlətləri latın qrafikalı əlifbaya keçib, bəziləri isə prosesi təxirə salıb və ya bu məsələyə toxunmayıb. Qurultayda əsas müzakirə mövzularından olan əlifbaya aid ən qədim məlumatlar əlyazmalarda öz əksini tapır.

Azərbaycanda istifadə edilən ən qədim əlifba alban (Qafqaz) əlifbasıdır. Tarixi əlyazmalar Azərbaycanda ərəb istilasından sonra ərəb əlifbasına, 1929-cu ildə Latın qrafikalı əlifbaya, 1939-cu ildə isə Kiril qrafikalı əlifbaya keçirildiyini təsdiq edir. Azərbaycan Sovet İttifaqının dağılmasından və müstəqilliyini bərpa edəndən sonra yenidən latın qrafikalı əlifbaya keçib.

I Türkoloji Qurultayda türk uşaqlarına ərəb qrafikasının öyrədilməsindəki çətinliklər və ərəbcə qəzetlərin hazırlanmasının çətinliyi və bu qrafikdən istifadə etməklə çapda xeyli ləngimələrin müşahidə olunması səbəb gətirilib. Həmçinin ərəb qrafikası ilə xarici ölkələrə teleqrafların göndərilməsinin mümkün olmadığı, latın hərflərinin zəruri olduğu müzakirə edilərək, latın əlifbasını türk əlifbası olaraq qəbul etməsi əlyazmalarda öz sübutunu tapıb.

Qurultay türk dilini ərəb hərflərindən azad etməklə yanaşı, onu əcnəbi sözlərdən təmizləməyi də qarşısına məqsəd qoymuşdu. Azərbaycan türkcəsinə daxil olmuş ərəb, fars, rus sözlərindən şikayətlənən ziyalılar yazı islahatı ilə yanaşı, dil islahatını da arzu edirdilər.

Birinci Türkoloji Qurultayda müzakirə olunan ən mühüm mövzulardan biri – yəni SSRİ ərazisində yaşayan türk xalqlarının ərəb qrafikasından latın qrafikasına keçməsi məsələsi Türk dünyası üçün olduqca önəmlidir. Azərbaycanda olan əlyazmalar Qurultayda türk dilində bütün sözlərə, o cümlədən türkcəyə daxil olmuş ərəb sözlərinə vahid orfoqrafiya qaydası tətbiq edilməsi, o cümlədən türk dilinə ən uyğun olanı fonetik orfoqrafiya prinsipinin tətbiqi, fonetik orfoqrafiya prinsipinə ən uyğun əlifbaya keçirilməsi, yeni türk əlifbasının yazılış baxımından üstün olması, xüsusi adların və coğrafi adların böyük hərflə yazıla bilməsi, sözlərin hecalara bölünə, sözlərdə saitlərin vurğulana bilməsi kimi məsələlərin mövcudluğunu sübut edir.

Ən son xəbərləri və yenilikləri almaq üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:188
embedMənbə:https://azertag.az
archiveBu xəbər 18 Fevral 2026 14:39 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

PR də strateji planlaşdırma: uğurlu kommunikasiya necə qurulur?

17 Noyabr 2026 09:13see396

Deklan Rays “Arsenal”la beşillik müqavilə barədə razılığa gəldi

17 Noyabr 2026 01:11see317

Xərçəngdən sonra ən böyük qorxu: Xəstəlik təkrarlanmasın deyə nə etməli?

16 Noyabr 2026 22:45see296

Uorren Baffet 5,5 milyard dollarlıq səhmlərini xeyriyyə fondlarına bağışlayıb

17 Noyabr 2026 04:19see295

Küləkli hava şəraiti ilə bağlı sarı xəbərdarlıq verilib

17 Noyabr 2026 05:32see292

Ən çox qazanan televiziya aktyorları...

16 Noyabr 2026 20:52see287

Musiqi alətində ifa edən uşaqlar daha yaddaşlı OLUR

16 Noyabr 2026 23:43see287

Xəzər dənizinin Azərbaycan sahillərinin dövlət idarəçiliyi

17 Noyabr 2026 23:52see270

Ayxan Abbasov: “Ən aşağı pilləyə düşmüşdük, indi yavaş yavaş yüksəlməliyik”

17 Noyabr 2026 01:42see269

Qışı sərt keçən rayonlarda qaz və işıq limitləri dəyişəcək? VACİB AÇIQLAMA

17 Noyabr 2026 13:59see265

Xaçmazda ev yandı, 90 yaşlı sahibəsi həlak oldu

16 Noyabr 2026 20:15see257

Mərkəzi Gömrük Hospitalında “Blue Code sisteminin tətbiqi və təkmilləşdirilməsi” mövzusunda maarifləndirici tədbir keçirilib

17 Noyabr 2026 09:14see251

® Vüqar Eyvazov “AmCham Azərbaycan”ın yeni yaradılmış Səhiyyə Komitəsinin sədri təyin edilib

18 Noyabr 2026 01:28see250

2027 ci ildən Bakıya köç daha da artacaq?

17 Noyabr 2026 23:20see239

Təcili yardım stansiyasının müdiri işçilərdən rüşvət alır? YENİLƏNİB

17 Noyabr 2026 14:53see233

Litva, İslandiya və Estoniya yığmalarından inamlı qələbə Millətlər Liqası

16 Noyabr 2026 23:35see228

Dişlər yaddaş kartımızdır?

17 Noyabr 2026 13:42see207

Faiq Qarayev beynəlxalq turnirdə iştirak edəcək Azərbaycanın voleybol millisinin üzvləri ilə görüşüb FOTO

17 Noyabr 2026 14:52see205

Yuxu ilə böyümə hormonu arasında yeni neyron əlaqəsi aşkar edilib

17 Noyabr 2026 12:44see184

Bu hərəkətlər davam edərsə.. SEPAH generalı Bəhreyn hökümətini HƏDƏLƏDİ

18 Noyabr 2026 02:03see177
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri