“Bismillah” filmi 100 illiyini qeyd edir

Bakı, 30 sentyabr, Tatyana İvanayeva, AZƏRTAC

Bu il bir əsrlik yubileyini qeyd edən “Bismillah” filmini təbliğatla teatr və kinonun kəsişməsində olan, eyni zamanda, Azərbaycanı milli kinematoqrafiya tarixində müstəsna yer tutan ekran əsərləri kateqoriyasına aid etmək olar.

AZƏRTAC xəbər verir ki, 57 dəqiqəlik “Bismillah” filmi ölkənin görkəmli rejissoru Abbas Mirzə Şərifzadənin ilk tammetrajlı ekran əsəri olub. 1920-ci illərdə sovet hökuməti xüsusilə güclü dini ənənələrə malik bölgələrdə dünyəviləşmə və “yeni” sosialist şüurunun inkişaf etdirilməsi üçün intensiv kampaniya aparırdı. Azərbaycan Xalq Torpaq Məsələləri Komissarlığının sifarişi ilə Şəki, Ağdam, Ağstafa, Quba və respublikanın digər bölgələrində çəkilmiş bu filmdə din məsələlərində kütləvi cəhalət, qadın hüquqları, milli adət və ənənələrin arxaizmi kimi mühüm mövzulara toxunulub.

Yazıçı-dramaturq və sovet Azərbaycanının siyasi xadimi Nəriman Nərimanovun da qeyd etdiyi kimi, kino kütləvi təbliğat üçün güclü vasitədir, hətta savadsız tamaşaçılar üçün də əlçatandır və xüsusilə kənd yerlərində daha təsirli olur. Görkəmli ədib yazırdı: “İlk növbədə, insanların obrazlı düşünməyə vərdiş etdiyi Şərqdə kino kütlənin prioritet hazırlanmasını tələb etməyən yeganə mümkün təbliğat vasitəsidir”.

“Bismillah” filmi kinematoqrafiya kontekstində bilavasitə bu məqsədləri əks etdirirdi: dini fanatizmin tənqidi, yerli oliqarxiyaların və ya “cəhalət yayanların” xeyrinə dini istismar edən əməllərin ifşası və inqilabi ədalət prizmasından kəndlilərin “azadlığının” nümayişi. Bu mövzular kinonun “bütün cəbhələrdə” dinə hücumla səciyyələndiyi dövrün rəsmi xəttinə və təbliğat siyasətinə uyğun idi.

1925-ci il aprelin 22-də “Bakinski raboçi” qəzetinin “Kino” bölməsində yazılırdı: “Rejissor Şərifova (orijinal) həvalə olunub ki, Blyaxinin (Pavel - red.) ssenarisi əsasında “Bismillah” adlı böyük din əleyhinə filmi hazırlasın. Filmin çəkilişləri bu ayın sonunda başlayacaq”.

Qeyd edək ki, həmin illərdə Abbas Mirzə Şərifzadə artıq görkəmli teatr xadimi idi. O, opera və dram tamaşaları ilə sıx bağlı olan rejissorluq təcrübəsinə əsaslanaraq, səhnə təcrübəsini kütləvi kommunikasiyanın yeni əldə edilmiş forması - kino ilə birləşdirən addım atdı. Nəticə ideoloji və estetik baxımdan “keçid” dövrünün göstəricisi idi. Filmin quruluşçu operatoru Mərkəzi Əmək İnstitutunun kinematoqrafiya laboratoriyasının müdiri, ssenarist və rejissor Arkadi Yalovoy idi.

Şərifzadənin ilk ekran əsəri təcrübəsinin əsas güclü cəhətlərindən biri onun kinoya olan sevgisi, kəskin bədii duyumu, həvəsi və mümkün olan ən yaxşı nəticələrə nail olmaq istəyidir. Hər səhnədə, hər kadrda, hər bir detalda rejissorun və bütün yaradıcı heyətin enerjisini sezmək olar. Onun teatrdan kinoya keçidi “Bismillah” filminin niyə güclü teatr imzası nümayiş etdirdiyini izah edir: burada xarakterlərə diqqət, aktyorların ifadəli mimikaları və Şərq səhnə dekorasiyası var.

Bu film üzərində işlər Şərifzadənin sənətə bağlılığını nümayiş etdirdi. O, təkid edirdi ki, qəhrəmanların milli adət-ənənələrini və psixologiyasını yalnız azərbaycanlı aktyorlar orijinal şəkildə canlandıra bilər. “Kommunist” qəzeti 1925-ci il aprelin 27-də xəbər verirdi ki, film “türk (orijinalda-red.) aktyorların iştirakı ilə çəkilir”.

Molla Əbdürrəhim rolunu 1916-cı ildə ilk “Arşın mal alan” filmində Süleyman obrazını canlandıran tanınmış teatr aktyoru Mirzəağa Əliyev oynayıb. Azərbaycanın ən məşhur aktyorlarından biri Mustafa Mərdanov üçün kəndli Quli rolu onun kino debütü olub. Aktyor İbrahim Azəri üçün Cəfər obrazı onun ekrandakı ən böyük uğurlarından biri idi. Bəy rolunu azərbaycanlı aktyor, rejissor, tərcüməçi, dramaturq Mir Seyfəddin Kirmanşahlı ifa etmişdi. Hətta kiçik rollarda Abbas Mirzə Şərifzadə tanınmış azərbaycanlı aktyorları çəkib: Molla Rzaxanı Kazım Ziya, Qoçunu isə Mövsüm Sənani ifa ediblər. Zeynəb obrazını K.Vyazanova, Höküməni isə T.Vişnevskaya canlandırıblar.

“Bismillah” filminin əhəmiyyəti daha çox Şərifzadənin bu zəngin materialı mənimsəməsi ilə müəyyən edilir. O, bədii kinorejissor kimi realistik və poetik ifadələri, sənədli kadrları, yavaş-hərəkətli və dinamik çəkilişləri qüsursuz şəkildə birləşdirərək dramaturgiyanı diqqətlə hazırlayıb və “gizli kamera” texnikasından istifadə edib. Filmin fərqli ab-havası Aşura günü Bakıda çəkilmiş kinoxronika kadrlarının istifadəsi ilə təmin edilib. Çəkiliş zamanı Mustafa Mərdanov mərasimdə sinə vuran kütləyə qarışıb və bu səhnə filmə montaj edilib.

Mövcud mənbələrə görə, film artıq 1925-ci ilin yayında ilkin olaraq ictimaiyyətə təqdim olunub. İyulun 13-də tələbələr, sənətçilər və dəvət olunmuş tamaşaçılar üçün “Bismillah” filminin nümayişi təşkil olunub. İyulun 24-də isə İrandan qayıdan Berlin kinorejissorları Azərbaycan Film və Foto İdarəsində olarkən digər filmlərlə yanaşı, “Bismillah”ı da Berlinə göndərmək arzusunda olduqlarını bildiriblər. “Sovkino” bu məqsədlə ekran əsərinin 12 nüsxəsini sifariş edib. Film həmin il oktyabr ayında Moskvada nümayiş etdirildi, ondan sonra daha geniş yayıldı. Bu film qiymətli təbliğat-təşviqat məhsulu hesab edildi. “Teatr və kino” nəşrinin 1925-ci il 10 noyabr tarixli 3 nömrəli buraxılışında elan olunduğu kimi, filmin nümayişi noyabrın 17-də “Krasnı Vostok” kinoteatrında keçirilməli idi. Daha sonra 5 nömrəli buraxılışda qeyd olunurdu ki, “böyük uğuruna görə” “8 hissədən ibarət bədii-məişət filmi”nin nümayişi ikinci həftə uzadılıb. 1925-ci ilin dekabrında VUFKU-nun sifarişi ilə filmin dörd nüsxəsindən birincisi Xarkova göndərildi.

Həmin dövrün sovet mətbuatı “Bismillah” filimin tərifləyir, Azərbaycan kinosunun uğurlarını və Şərifzadənin rejissorluq məharətini yüksək qiymətləndirirdi. Lakin 1930-cu illərin sonlarında baş verən siyasi repressiyalar rejissorun adının onun bütün filmlərinin titrlərindən çıxarılmasına səbəb oldu.

İdeoloji məzmunlu olmasına baxmayaraq, “Bismillah” filmi bu gün də maraqlı ekran əsəri olaraq qalır. O, ilk növbədə, sovet ideologiyasının bölgələrdə şüur tərzini dəyişdirmək üçün yerli mədəniyyət və kino formalarından necə istifadə etdiyini göstərən sənədli sübut kimi baxılmağa layiqdir. Ekran əsəri, həmçinin teatr ənənəsi ilə kinonun qarşılıqlı əlaqəsini nümayiş etdirir: Şərifzadə kimi teatr rejissorları təkcə aktyorluq məktəbini deyil, həm də hekayələrin nəqli üslublarını kinoya köçürüblər. Nəhayət, filmin qorunub saxlanması (rəqəmsal nüsxələri və fraqmentləri mövcuddur) onu dövrün yaddaşında müasir kinoşünaslar, mədəniyyət tarixçiləri və mütəxəssisləri üçün əlçatan tədqiqat obyektinə çevirir.