Bizi qoruyan “qəfil qonaq”: Onu necə qarşılayıb, yola salmalı?

Tez-tez həmsöbətlərimizdən “Hər yerim ağrıyır” sözlərini eşidirik. Yaxud da “İnsanın harası ağrıyırsa, canı ordadır” deyirik.

Ağrı toxuma zədələnməsini və ya psixoloji sıxıntını göstərən xoşagəlməz hiss və ya fiziki, emosional sıxıntıdır. Bu, zədələnmə, xəstəlik, iltihab və ya sinir sisteminin disfunksiyasından yarana bilər. Ağrı bioloji, psixoloji və sosial amillərin təsiri altında subyektiv bir təcrübədir və qısamüddətli və ya xroniki ola bilər. 

Ağrı nədən və necə yaranır?

Ağrının simptomları kəskindən tutmuş küt və ağrılıya qədər dəyişə bilər. Əlaqəli simptomlara dərinin şişməsi, qızartısı və ya rənginin dəyişməsi daxildir.

Səbəblərə gəldikdə, yaralar, sınıqlar, yanıqlar, qançırlar, daxili orqanların xroniki xəstəlikləri, infeksiyalar, bədxassəli şişlər, iltihabi proseslərdən yaranır.
Ağrı növləri müddətinə görə kəskin və ya xroniki (3 aydan çox davam edən və ya zədə sağaldıqdan sonra davam edən),  baş vermə mexanizminə görə somatik (bədəndən), visseral (daxili orqanlardan), neyropatik (sinir zədələnməsindən qaynaqlanan) ola bilir.

Ən dəhşətli ağrı hansıdır?

Klaster baş ağrıları dünyada ən ağır baş ağrılarından biri hesab olunur. Bu, nisbətən nadir bir vəziyyətdir və orta hesabla 2000-3000 insandan 1-də müşahidə edilir. Tutmalar 10 dəqiqədən 3 saata qədər davam edə bilər. Bir çox xəstə baş və gözlərdəki bu spazmların hətta intihar düşüncələrinə səbəb olduğunu bildirir. İnsan sinir sistemindəki duyğu neyronları ağrı hisslərindən məsuldur: onlar ağrı reseptorları və ya nosiseptorlar əmələ gətirir. Ağrı reseptorlarının əksəriyyəti dəridə və ya daxili orqanlarda yerləşir. Nosiseptorlar siqnalı qəbul edir, emal edir və onurğa beyninə göndərir.

“Annals of Neurology” jurnalında dərc olunan bir araşdırmada barmaq uclarının bədənin ən həssas nöqtələrindən biri olduğu deyilir, çünki ağrı siqnallarını birbaşa beyinə göndərən sinir ucları ilə dolu olduğu aşkarlanıb.

Visseral ağrı daxili orqanlara - sinə, qarın, çanağa  və onları örtən toxumalara təsir göstərir. Ürək, ağciyərlər, sidik kisəsi, reproduktiv orqanlar və ya həzm sistemində bir problem varsa, bədən sizi ağrı ilə xəbərdar edir.

Ağrı insanı necə dəyişir?

Qəribədir ki, ağrı yalnız duyğularımıza təsir etmir, narahatlıq və ya gücsüzlük hisslərinə də səbəb olur, həm də narahatlıq və depressiyanın ifadəsi ola bilər. Yəni fiziki ağrı öz növbəsində emosional sıxıntıya səbəb ola bilər.

Başqa bir insanın ağrısını hiss etmək mümkündürmü?

Bundan əlavə, bəzi insanlar başqa bir insanın ağrısını müşahidə edərkən ağrı hiss edirlər, bu vəziyyət adətən doğuşdan inkişaf edir. Ümumi əhalinin təxminən 30%-i bu vəziyyətin bir növünü yaşayır və amputasiya edilənlərin təxminən 16%-i amputasiyadan sonra sinestetik ağrı bildirir. 

Zehni və fiziki ağrı insana eyni şəkildə təsir göstərir. Ən son elmi məlumatlara görə, "zehni ağrı" termini bədəndəki real fizioloji proseslərə tam uyğundur.

İnsanlar niyə ağrı hiss edirlər?

Ağrı insanın sağ qalmasını təmin edən çox vacib bir müdafiə mexanizmidir. Ağrı, bədəndə nəyinsə səhv olduğunu və ya təhlükə yaratdığını göstərən siqnaldır. Ağrı hiss etməyən insanlar özlərinə həyati təhlükə yaradan xəsarətlər yetirə bilərlər.

Beyində nosiseptiv toxuma yoxdur və buna görə də ağrı hiss edə bilmir. Böyrək daşları, üçüncü dərəcəli yanıqlar və trigeminal nevralgiya da daxil olmaqla, doğuşdan daha dözülməz ağrıya səbəb olan bir neçə xəstəlik var. Kəskin və xroniki ağrı arasında fərq qoyulur. Kəskin ağrı 3-6 aydan az davam edir. Bu, adətən kəsik, yara və ya topuq burxulması kimi yumşaq toxuma zədələnməsi ilə birbaşa əlaqəlidir.

Kəskin ağrı intensivliyi və ya kəskinliyi ilə xarakterizə olunur. Həddindən artıq qəzəb, boyun və baş ağrısına, dözülməz baş ağrılarına, mədə və onikibarmaq bağırsağın xoralarına və digər ağırlaşmalara səbəb ola biləcək çox miqdarda adrenalin, kortizon və digər güclü maddələrin ifraz olunmasına səbəb olur.

Ağrı hiss etməyən insanlar varmı?

Dünyada belə insanlar var. Bunun adı tibdə analjeziyadır.  Uzaqdan bu simptom nadir nemət kimi görünə bilər, amma əslində ağrıya həssaslıq sindromundan əziyyət çəkən insanların ömrü qısa və çoxsaylı xroniki xəstəlikləri olur.

Ağrını anlamaq onun sinir yollarını, siqnal pozğunluqlarını və periferik və mərkəzi sinir sistemlərindəki dəyişiklikləri təhlil etmədən mümkün deyil. Nevroloji proseslər tez-tez ən çox yayılmış ağrı sindromlarının əsasını təşkil edir: baş ağrıları, miqren, nevralgiya, radikulopatiya, neyropatik ağrı, zədələnmələrin nəticələri və degenerativ xəstəliklər.

Buna görə də, ağrının idarə olunmasında nevroloqun rolu sadə diaqnostikadan daha genişdir - buraya ağrının patofiziologiyasının qiymətləndirilməsi, fərdiləşdirilmiş müdaxilələrin seçilməsi, xroniki ağrının qarşısının alınması və hərtərəfli xəstə baxımı daxildir. Ağrı nevrologiyada ən az qiymətləndirilən, lakin eyni zamanda ən dağıdıcı simptomlardan biri olaraq qalır. Alimlərin sözlərinə görə, nəzarətsiz ağrı tromboemboliyadan infeksiyalara və yuxu pozğunluqlarına qədər ciddi fəsadların riskini artırır.

Bundan əlavə, xəstəxanaya yerləşdirmə müddətini 1-3 gün uzadır, reabilitasiyanın başlanğıcını gecikdirir, reanimasiyada erkən səfərbərlik nisbətini azaldır, əlavə müayinələrə və güclü analjeziklərə ehtiyac yaradır. İqtisadi təsir də çox böyükdür: xroniki və neyropatik ağrı tibdə ən bahalı xəstəliklər arasındadır.

Ağrını necə idarə etməli?

Beynəlxalq standartlara görə, nevrologiya şöbələrində aşağıdakılar olmalıdır: qəbul zamanı və hər tibb bacısı növbəsi zamanı müntəzəm ağrı müayinəsi, təsdiqlənmiş ağrı qiymətləndirmə şkalaları (məsələn, nosiseptiv və neyropatik ağrıları ayırd etmək üçün), hər 2-3 həftədən bir çoxsahəli raundlar, gündəlik qiymətləndirilən fərdiləşdirilmiş ağrı idarəetmə planları və aydın müalicə eskalasiyası protokolları.

Mütəxəssislər deyirlər ki, ağrı idarəetməsinin keyfiyyəti yalnız xəstənin vəziyyətinə deyil, həm də bütün tibb sisteminin nüfuzuna təsir göstərir. Bəzi xəstələr hətta sadə parasetamoldan belə qorxurlar, onu "təhlükəli kimyəvi maddə" hesab edirlər. Digərləri isə "özlərinə aptek aça biləcək" miqdarda dərman qəbul edirlər. Üstəlik, həm xəstələr, həm də həkimlər həmişə beynəlxalq müalicə qaydalarına əməl etmirlər.

Mütəxəssislər xroniki ağrının dünyanın ən böyük tibbi problemlərindən biri olduğunu vurğulasalar da, onun müalicəsi olduqca müxtəlifdir, çünki diaqnoz müxtəlif yollarla aparılır, fənlərarası hal müzakirələri demək olar ki, yoxdur, sənədləşmə natamamdır, ağrı növü barədə məlumat nadirdir və hərtərəfli, komanda əsaslı yanaşmalara çıxış məhduddur. Nəticədə, xəstələr tez-tez rahatlıq təmin etməyən və bəzən hətta həyat keyfiyyətlərini pisləşdirən müalicə alırlar.

Ağrının nosiseptiv, neyropatik və ya qarışıq olub olmadığını anlayaraq düzgün qiymətləndirmək və diaqnoz qoymaq vacibdir. Bunun üçün  xəstə ilə təmas, nevroloji müayinə, funksional qiymətləndirmə və ağrı şkalalarının istifadəsi tələb olunur.

Həkimlər qeyd edirlər ki, adekvat və sübutlara əsaslanan terapiya əsas rol oynayır. Bir çox mütəxəssis beynəlxalq tövsiyələrlə yaxşı tanışdır, lakin onlar həmişə praktikada onlara əməl etmirlər. Halbuki, xroniki ağrı yalnız ağrıkəsicilərlə deyil, həm də antikonvulsantlar, antidepresanlar və hər bir xəstənin ehtiyaclarına uyğunlaşdırılmış fərdi müalicə rejimləri ilə müalicə olunur.

Xəstələrin maarifləndirilməsi də eyni dərəcədə vacibdir.

"İnsanlar müalicəni yalnız niyə etdiklərini başa düşdükdə ona əməl edirlər", - deyə həkimlər  vurğulayırlar. Xəstələr tez-tez müalicəni dayandırırlar, çünki heç kim terapiyanın necə işlədiyini və nə gözləməli olduğunu izah etmir.

Ağrının idarə olunmasına müasir yanaşma yalnız dərmanla kifayətlənmir. Fizioterapiya, reabilitasiya və psixoterapiya da daxildir. Xroniki ağrı demək olar ki, həmişə vəziyyəti daha da ağırlaşdıran və problemi davam etdirən narahatlıq və yuxu pozğunluqları ilə müşayiət olunur, buna görə də hərtərəfli yanaşma vacibdir.

Xəzər
“Cebheinfo.az”

Problemlərinizi bizə yazın, şahidi olduğunuz hadisələri çəkib göndərin