Bölgələrdən başlayan inkişaf modeli

Son illərdə Azərbaycanda həyata keçirilən sosial-iqtisadi siyasətin əsas istiqamətlərindən biri regionların kompleks inkişafının təmin olunmasıdır. Uzun müddət iqtisadi aktivliyin əsasən paytaxtda cəmləşməsi ölkənin müxtəlif bölgələri arasında müəyyən fərqlər yaratmışdı. Buna görə də dövlət siyasətində regionların iqtisadi potensialının üzə çıxarılması, infrastruktur təminatının yaxşılaşdırılması və əhalinin rifah səviyyəsinin yüksəldilməsi prioritet məsələyə çevrildi. Xüsusilə kənd təsərrüfatı, sənaye, nəqliyyat və xidmət sahələrində həyata keçirilən layihələr bölgələrin iqtisadi həyatına ciddi təsir göstərib. 2026-cı il mayın 25-də keçirilən kənd təsərrüfatı müşavirəsində də regionların inkişafı, məşğulluğun genişlənməsi və böyük layihələrin icrası dövlət siyasətinin əsas nəticələrindən biri kimi qiymətləndirildi. Bu yanaşma göstərir ki, regionların inkişafı artıq təkcə iqtisadi məqsəd deyil, həm də ölkənin ümumi strateji inkişaf modelinin mühüm tərkib hissəsidir.

Müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycanın bir çox rayonlarında sosial-iqtisadi vəziyyət ağır idi. İnfrastrukturun köhnəlməsi, istehsal müəssisələrinin fəaliyyətinin dayanması və iş yerlərinin məhdudluğu regionlarda ciddi problemlər yaradırdı. Kənd yerlərində yaşayan əhalinin əhəmiyyətli hissəsi iş tapmaq məqsədilə iri şəhərlərə üz tuturdu. Bu isə həm bölgələrin iqtisadi zəifləməsinə, həm də urbanizasiya problemlərinin artmasına səbəb olurdu. Sonrakı mərhələdə qəbul edilən regional inkişaf proqramları məhz bu problemlərin aradan qaldırılmasına yönəldi. Dövlət investisiyalarının regionlara istiqamətləndirilməsi nəticəsində kəndlərdə və rayon mərkəzlərində genişmiqyaslı yenidənqurma işləri aparıldı.

İnfrastruktur layihələri regional inkişaf siyasətinin əsas dayaqlarından birinə çevrildi. Yeni yolların çəkilməsi və mövcud magistralların yenilənməsi nəqliyyat əlaqələrini gücləndirdi. Əvvəllər ucqar hesab olunan yaşayış məntəqələri artıq iqtisadi dövriyyəyə daha aktiv şəkildə qoşulmağa başladı. Yol infrastrukturunun yaxşılaşması kənd təsərrüfatı məhsullarının bazarlara daha sürətli çatdırılmasına imkan yaratdı. Bu isə fermerlərin gəlirlərinin artmasına və məhsul itkisinin azalmasına səbəb oldu.

Bununla yanaşı, elektrik enerjisi, qaz və içməli su layihələri regionların sosial həyatına mühüm təsir göstərdi. Bir çox kənd və qəsəbələrdə əvvəllər mövcud olmayan kommunal xidmətlər artıq insanların gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Xüsusilə kənd təsərrüfatı üçün suvarma sistemlərinin yenilənməsi məhsuldarlığın artmasına ciddi təsir edib. Müasir suvarma texnologiyalarının tətbiqi torpaqdan daha səmərəli istifadə imkanları yaradıb. Aqrar sektorda texniki təminatın gücləndirilməsi isə kənd təsərrüfatını daha gəlirli və dayanıqlı sahəyə çevirib.

Kənd təsərrüfatı regionların iqtisadi inkişafında əsas sahələrdən biri olaraq qalır. Dövlət tərəfindən fermerlərə verilən subsidiyalar, güzəştli kreditlər və texnika dəstəyi kənd yerlərində iqtisadi fəallığı artırıb. Aqroparkların yaradılması və müasir emal müəssisələrinin qurulması kənd təsərrüfatında yeni mərhələnin formalaşmasına səbəb olub. Ənənəvi istehsal üsullarından müasir texnologiyalara keçid məhsuldarlığı artırmaqla yanaşı, kənd əhalisinin gəlirlərinin yüksəlməsinə də təsir göstərib.

Regional inkişaf yalnız aqrar sahə ilə məhdudlaşmır. Son illərdə müxtəlif rayonlarda sənaye zonalarının və kiçik istehsal müəssisələrinin yaradılması iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi baxımından mühüm addım hesab olunur. Yerli xammala əsaslanan müəssisələrin fəaliyyəti həm daxili bazarın tələbatını ödəyir, həm də ixrac imkanlarını genişləndirir. Bu müəssisələr yeni iş yerləri yaratmaqla yanaşı, regionlarda peşə bacarıqlarının formalaşmasına da təsir edir. Sənayenin inkişafı bölgələrin yalnız kənd təsərrüfatından asılılığını azaltmağa xidmət edir.

Turizm sahəsi də regionların inkişafında mühüm rol oynayan istiqamətlərdən biridir. Azərbaycanın təbii və tarixi potensiala malik rayonlarında yaradılan turizm infrastrukturu iqtisadi aktivliyi artırır. Yeni hotellər, istirahət mərkəzləri və xidmət obyektləri yerli əhali üçün əlavə gəlir mənbələri formalaşdırır. Xüsusilə dağ və kənd turizminin inkişafı regionlarda kiçik sahibkarlığın genişlənməsinə səbəb olub. Bu isə insanların yalnız dövlət sektorundan deyil, fərdi təşəbbüslərdən də gəlir əldə etməsinə imkan yaradır.

Regionlarda sosial infrastrukturun inkişafı da diqqət çəkən məsələlərdəndir. Son illərdə yeni məktəblərin, xəstəxanaların, idman komplekslərinin və mədəniyyət mərkəzlərinin tikilməsi bölgələrdə həyat keyfiyyətini yüksəldib. Təhsil və səhiyyə xidmətlərinin yaxşılaşması insan kapitalının inkişafına müsbət təsir göstərir. Xüsusilə gənclərin təhsil imkanlarının genişlənməsi gələcəkdə regionların iqtisadi potensialının daha da güclənməsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Müasir məktəb və təhsil müəssisələrinin yaradılması bölgələrdə yeni nəsildə daha geniş perspektiv formalaşdırır.

Bununla yanaşı, regionların inkişafı sosial sabitliyin qorunmasına da təsir edir. İşsizlik səviyyəsinin azalması və gəlirlərin artması insanların sosial rifahına müsbət təsir göstərir. Bölgələrdə iqtisadi imkanların genişlənməsi paytaxta kütləvi miqrasiyanın müəyyən qədər azalmasına səbəb olur. Daha balanslı inkişaf modeli ölkə daxilində sosial bərabərliyin möhkəmlənməsinə kömək edir. Bu baxımdan regional inkişaf siyasəti yalnız iqtisadi deyil, həm də sosial və strateji xarakter daşıyır.

Bununla belə, qarşıda həllini gözləyən problemlər də mövcuddur. Bəzi rayonlarda iqtisadi aktivlik hələ də aşağı səviyyədə qalır. Kiçik və orta sahibkarlığın inkişafı üçün əlavə təşviq mexanizmlərinə ehtiyac duyulur. Müasir texnologiyaların tətbiqi və innovativ istehsal sahələrinin genişləndirilməsi regionların rəqabət qabiliyyətini artırmaq üçün vacibdir. İqlim dəyişiklikləri və su ehtiyatlarının azalması isə xüsusilə kənd təsərrüfatı üçün gələcək risklər yaradır. Buna görə də regional inkişaf siyasətində ekoloji dayanıqlılıq məsələsinə də xüsusi diqqət yetirilməlidir.

Nəticə etibarilə, Azərbaycanda regionların inkişafı istiqamətində həyata keçirilən siyasət son illərdə ölkənin iqtisadi və sosial həyatında mühüm dəyişikliklər yaradıb. İnfrastruktur layihələri, kənd təsərrüfatının modernləşdirilməsi, sənaye və turizm sahələrinin inkişafı regionların iqtisadi potensialını artırıb və məşğulluğun genişlənməsinə səbəb olub. Bu proses həm insanların yaşayış səviyyəsinin yüksəlməsinə, həm də ölkənin ümumi iqtisadi dayanıqlığının güclənməsinə xidmət edir. Gələcək mərhələdə regional inkişafın davamlı xarakter alması üçün innovasiya, insan kapitalı və ekoloji tarazlıq məsələləri əsas prioritetlərdən biri olaraq qalacaq.

Həsənli Cəlal

YAP Culfa rayon təşkilatının sədr müavini