Böyrək daşı nədir və necə əmələ gəlir? ARAŞDIRMA

Böyrək daşı dedikdə sidik yollarında, xüsusilə böyrəklərin toplayıcı sistemində və sidik axarlarında mineral maddələrin kristallaşması nəticəsində yaranan bərk törəmələr nəzərdə tutulur.

Normal halda sidik maye içində həll olmuş mineral və duzları daşıyır, lakin suyun az olması, sidikatik maye balansının pozulması və ya sidikdə müəyyən ionların (kalsium, oksalat, fosfat, sidik turşusu və sair) yüksək konsentrasiyası zamanı bu duzlar kristallaşaraq bərkiyir. Zamanla bu kiçik kristallar bir-birilə birləşərək “daş” formalaşdıra bilər, ölçüsü ötən milimetrdən 1–2 santimetrə, bəzən daha böyük ölçüyə qədər çata bilər.

Kristallaşma üçün su miqdarının yetərsiz olması, sidik turşusunun yüksəkliyi, oksalat və kalsium in vəziyyətinin dəyişməsi, az hərəkətli həyat tərzi, düzgün maye qəbulu olmaması, piylənmə, bəzi metabolik pozuntular və genetik meyl risk faktorlarıdır.

Əgər daş kiçikdirsə və sidikdə sərbəst hərəkət edə bilirsə, bəzən heç simptom verməyə bilər. Lakin daş sidik kanalını tıxadıqda və ya hərəkətə keçdikdə sidik axını maneə törədir, bu da kəskin, bəzən dözülməz ağrı, sidikdə qan, yanma, sidik tezliyi və digər simptomlarla özünü göstərə bilər.

Kimlərdə böyrək daşının əmələ gəlməsi riski daha çoxdur? Risk faktorları və demoqrafik meyllər

Böyrək daşları üçün risk qrupuna düşən yaş və cins, genetik meyl, həyat tərzi, qidalanma və digər sağlamlıq şəraitinə malik insanlar vardır. Statistik məlumatlara görə, sidik daşı xəstəliyi daha çox 20–50 yaş aralığında rast gəlinir.

Cinsiyyət baxımından bir çox urologiya mənbələri kişilərdə sidik daşları hallarının daha yüksək olduğunu göstərir. Klinik məlumatlarda qadınlara nisbətən kişi xəstələr nisbətən çoxdur.

Risk faktorlarına az su içmək və susuz qalmaq, az fiziki aktivlik, artıq çəki və piylənmə, yüksək duz və heyvan zülalı + yağ tərkibli qidalar, oksalat və ya sidik turşusu reduksiyasında meyl, bəzi metabolik xəstəliklər (məsələn, yüksək kalsium sidiklə çıxışı), irsi meyl və sidik yollarında anatomik anomaliyələr (qısalma, daralma və s.) daxildir.

Həmçinin sidiyin az olması və konsentrasiyasının yüksəlməsi, yəni kifayət qədər maye qəbul etməmək daş riski üçün əsas amildir.

Bəzi dərmanlar, vitamin və mineral əlavələri, yüksək D vitamini və C vitamini dozası, bəzi metabolik və endokrin xəstəliklər (məsələn, hiperkalsuriya, metabolik sindrom) daş əmələ gəlməsinə meyl artırır. Beləliklə, risk yalnız bir amilə bağlı deyil həyat tərzi, qidalanma, maye qəbul, genetik meyl, sağlamlıq və bədən çəkisi birlikdə rol oynayır.

Böyrək daşı xəstəliyinin simptomları və klinik gedişi

Daş sidik yollarında yerləşdikdə və ya oradan keçəndə təsirli simptomlar verir: kəskin bel və ya qasıq nahiyəsində ağrı “renal kolik” adlanan şiddətli sancı, sidiklə ağırlaşma (isti sidikdə qan, bulanıqlıq, göynəmə), tez-tez sidiyə getmək, yanma hissi, bəzən qusma və ümumi narahatlıq qeyd olunur.

Kiçik daşlar bəzən heç bir simptom verməyərək təsadüfən aşkarlana bilər. Bu da daşın ölçüsü, yeri və hərəkətliliyindən asılıdır. Lakin daş böyüdükcə və ya sidik axarını tıxadıqda komplikasiyalar, infeksiyalar və hətta böyrək funksiyasının pozulması riski yaranır.

Böyrək daşlarının təsnifatı və kimyəvi tərkibi

Böyrək daşları müxtəlif kimyəvi tərkibli ola bilər, ən çox rastlananlar kalsium oksalat daşlarıdır (ən çox hallarda 70–80 %).

Digər tiplər arasında kalsium fosfat, sidik turşusu daşı, struvit, sistin və mixed (qarışıq) daşlar var. Hər daş növü əmələ gəlmə mexanizmi və müalicə tövsiyələri ilə fərqlənə bilər.

Daşların tərkibi, sidik pH-su, sidikdə mineral konsentrasiyası, genetika və həyat tərzi daşın təbiətini və riskini müəyyən edir.

Böyrək daşı riski niyə artıb, dünya trendi və müasir həyat tərzi

Son onilliklərdə dünya üzrə böyrək daşı xəstəliyinin yayılması artan tendensiyadadır. Bir araşdırma böyrək daşlarının 1–15 % arasında rast gəldiyini bildirir.

Bu artımın səbəblərinə həyat tərzinin dəyişməsi (az fiziki aktivlik, oturaq həyat), maye qəbulunun azalması, fast food və yüksək duz-şəkərli qidaların artması, obezlik, metabolik sindrom, yüksək protein və heyvan mənşəli zülal diyetləri, suyun keyfiyyəti və iqlim şəraiti daxil edilir.

Beləliklə, böyrək daşı xəstəliyi yalnız tibbi problem deyil, həm də qlobal həyat tərzi, qidalanma və ətraf mühit dəyişikliklərinin nəticəsidir.

Azərbaycan kontekstində: kimin nə qədər əziyyət çəkdiyi və xəstəlik statistikasının vəziyyəti

Rəsmi mənbələrə görə, Azərbaycanda sidik daşı xəstəliyi, yəni böyrək daşı daxil olmaqla əhalinin təxminən 20 %-də rast gəlinir.

Ən çox 40–50 yaş arası kişilərdə rast gəlinməsi bildirilir. Bu, demoqrafik profil və risk faktorlarının toplusu ilə bağlı ola bilər.

Uroloji şöbələrdə müalicə alan xəstələrin 30–40 %-ni sidik daşı xəstəliyi təşkil edir. Bununla belə, ölkə səviyyəsində daş xəstəliyinin dəqiq yayılma statistikası region, yaş qrupu, daş tipi və təkrarlanma nisbəti üzrə ayrılaraq geniş yayımlanmır; lakin local media və tibb mərkəzlərinin məlumatları göstərir ki, daş əməliyyatları uroloji əməliyyatların əsas hissəsini təşkil edir. Buna görə Azərbaycanda real epidemiologiyanın təhlili üçün tibbi statistikanın şaxələndirilmiş toplanması və yayımlanması vacibdir.

Niyə bəzi insanlar daşla üzləşir, digərləri yox. Genetik, metabolik və həyat tərzi amillərinin rolu

Çox vaxt böyrək daşının yaranmasında genetik meyl mühüm rol oynayır, ailəsində bu xəstəliyi yaşamış şəxslərdə risk artır.

Metabolik pozuntular — yüksək sidik kalsiumu (hiperkalsuriya), oksalat səviyyəsinin yüksəlməsi, sidik turşusu çoxluğu, sidik cövhəri balansının pozulması kimi hallar daş əmələgəlmə riskini artırır.

Həyat tərzi faktorları — az maye qəbulu, oturaq həyat, yüksək protein və duzla zəngin qidalanma, az fiziki aktivlik, obezlik daş formalaşmasına şərait yaradır.

Əgər insan bu risklərdən bir neçəsinə sahibdirsə — o, sidik daşı üçün daha çox meyilli olur. Eyni zamanda bəzi dərmanlar və vitamin-mineral əlavələri də (məsələn, yüksək doza kalsium və D vitamini) daş riskini artıra bilər.

Niyə daşın təkrarlanma riski yüksəkdir və profilaktika nə qədər vacibdir?

Təəssüf ki, böyrək daşlarının bir dəfə əməliyyatla aradan qaldırılması uzunmüddətli qoruma demək deyil, yenidən eyni və ya başqa tərkibli daşların əmələ gəlmə ehtimalı yüksəkdir. Bir çox uroloqlar bildirir ki, əməliyyatdan sonra da daş əmələ gəlməsinin qarşısını almaq üçün su içmək, həyat tərzini dəyişmək və diyetə diqqət etmək vacibdir.

Profilaktik tədbirlər: kifayət qədər su içmək (sidik konsentrasiyasını azaltmaq), duz və heyvan zülalı ilə qidalanmanı tənzimləmək, oksalat və turşu yaradan qidaların (məsələn, bəzi tərəvəzlər, çox duzlu yeməklər) miqdarını azaltmaq, fiziki aktiv olmaq, piylənmədən qaçmaq və mütəmadi tibbi müayinə aparmaq daş riskini əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər.