Bu proses dopamin tələsi kimidir, lakin patoloji deyil KONKRET

“Göbələk yığmaq həqiqətən qumar və internet asılılığı ilə müqayisə edilə bilər, çünki bu fəaliyyətlərin hər ikisi eyni dopamin mexanizmini paylaşır. Çünki dopamin neyronları gözlənilən mükafatın alınması ilə deyil, nəticənin proqnozlaşdırılandan daha yaxşı olduğu ortaya çıxdıqda sözdə proqnoz xətası ilə ən güclü şəkildə aktivləşir.

KONKRET.az xəbər verir ki, bu barədə koqnitiv neyroalim və HSE Koqnitiv Neyrologiya İnstitutunun tədqiqatçısı Eliana Monaxova danışıb. O bildirib ki, “Dopamin neyronları ən güclü şəkildə aktivləşir, biz bunu əvvəlcədən bilirdik, gözlənilən mükafatı aldıqda deyil, nəticə proqnozlaşdırılandan daha yaxşı olduqda – buna “proqnozlaşdırma xətası” deyilir. Buna görə də, nəticənin qeyri-müəyyən olduğu fəaliyyətlər (balıq tutub-tutmayacağıq, növbəti ağacın altında porçini göbələyi tapıb-tapmayacağıq, lotereya qazanıb-qazanmayacağıq) bizi zəmanətli və ardıcıl nəticəsi olan fəaliyyətlərdən daha güclü saxlayır”.

Davranış psixologiyasında bu, “dəyişkən gücləndirmə cədvəli” kimi tanınır, o deyir: mükafatlar təsadüfi fasilələrlə verilərsə, davranış olduqca sabitləşir və onu söndürmək çətindir.

Lakin alim vurğulayıb ki, “səssiz ov” patoloji deyil, milyonlarla ildir insanları qida axtarmağa sövq edən qədim adaptiv mexanizmdir. Bu mexanizm ətraf mühitin insanlara fayda vermədən istismar edilməsi üçün xüsusi olaraq hazırlandıqda – kazinolarda və ya sonsuz sosial media kanallarında olduğu kimi – tələyə çevrilir. Göbələk yığmaq və balıq ovu üçün daxili “dayanacaqlar” var: yorğunluq, dolu səbət, mövsümün sonu, qumar və sosial media kanallarında isə bu cür təbii məhdudiyyətlər yoxdur. Ekspert qeyd edib ki, ehtirası problemə çevirən dopaminin özü deyil, doyma nöqtəsinin olmamasıdır.

Monaxova əlavə edib ki, dopamin tələlərinə düşmə meyli insandan insana dəyişir və dopamin sisteminin həssaslığından, genetikadan və digər zövq mənbələrinin mövcudluğundan asılıdır. Üstəlik, insanlar tərəfindən yaradılan süni mühit heç kimə rəhm etmir – nənə və nəvəsi eyni dərəcədə smartfonlarına aludə ola bilərlər.

Alim belə bir nəticəyə gəlib ki, göbələk ovuna olan ehtirası müalicə etməyə ehtiyac yoxdur, lakin insan tərəfindən hazırlanmış tələlərdən qurtulmaq daha çətindir və həll yollarından biri toplanış və ya balıq ovu kimi asudə vaxt fəaliyyətlərinə qayıtmaq ola bilər.

Ağagül Mürsəlov,
KONKRET.az