Ay və Günəş zəlzələlərə səbəb ola bilər: gözlənilməz ARAŞDIRMA

Yeni araşdırma göstərir ki, bu, böyük boşluqların, xüsusən də dağıdıcı sunamilərə səbəb ola biləcək böyük seysmik hadisələrin potensialını qiymətləndirməyə kömək edə bilər.

Ay və Günəşin Yerə təsiri "yavaş zəlzələlər"in - enerjinin normal zəlzələlərə nisbətən daha yavaş sərbəst buraxıldığı seysmik hadisələrin baş verməsi ilə əlaqələndirilə bilər. 

Lent.az-ın xarici mediaya istinadən xəbərinə görə, yeni modelləşdirmə göstərib ki, hətta zəif qabarma qüvvələri də müəyyən şərtlər altında tektonik qırılmalar boyunca hərəkətə səbəb ola bilər.

Qabarmaların bununla nə əlaqəsi var?

Ay və Günəş Yer qabığına daim kiçik qabarma qüvvələri təsir edərək onları yaradır. Bu qüvvələr təkcə okean qabarmalarını deyil, həm də bərk Yer kürəsinin deformasiyasına səbəb olur.

Bu gərginliklər çox zəif olsa da - adətən cəmi bir neçə kiloskaskal miqyasda - tədqiqatçılar bəzi qırılmalarda onların yavaş sürüşməni başlamaq üçün kifayət edə biləcəyini aşkar ediblər.

Yer qabığı "rezonans yarada" bilər

Alimlər rezonansın burada əsas rol oynaya biləcəyini irəli sürürlər. Mexanizm yellənməyə bənzəyir: düzgün tempdə itələndikdə, hətta kiçik itələmələr belə hərəkətin amplitudasını tədricən artırır.

Oxşar proses tektonik lövhələrdə də baş verə bilər. Əgər axın dövrü müəyyən bir qırılma seqmentinin təbii reaksiya müddəti ilə üst-üstə düşürsə, hətta kiçik bir əlavə yük belə onun sürüşməsinə səbəb ola bilər.

Zəlzələnin gücünü nə müəyyən edir?

Bir qrup geoplanetar alim, qırılmanın davranışını yay bloku modeli və qırılma səthlərinin sürətini və vəziyyətini nəzərə alan sürtünmə modeli istifadə edərək modelləşdirib. Nəticələr əsasən axın qüvvəsinin iki xüsusiyyətindən - onun amplitudasından və dövründən asılıdır.

Əgər qüvvə kiçikdirsə, qırılma yavaş hərəkət etməyə davam edə bilər və demək olar ki, heç bir seysmik siqnal yaratmır. Lakin, qüvvə müəyyən bir həddi aşarsa və qabarma dövrü qırılmanın xüsusiyyətlərinə uyğun gələrsə, daha nəzərəçarpan seysmik hadisə baş verə bilər.

Niyə zəlzələlər qabarma-çəkilmə ilə təkrarlana bilər

Modelləşdirmə nəticələri bəzi real müşahidələrlə uyğundur. Xüsusilə, Yaponiyanın cənub-qərbində və Sakit okeanın şimal-qərbindəki Kaskadiya bölgəsindəki yavaş zəlzələlər tez-tez təxminən 12 və ya 24 saatlıq fasilələrlə, yəni qabarma-çəkilmə ilə əlaqəli bir ritmdə aktivlik zirvələrini nümayiş etdirir.

Eyni zamanda, seysmik aktivlik daha mürəkkəb, xaotik bir quruluşa malik ola bilər, buna görə də qabarma-çəkilmə dövrünün özü bir hadisənin anını qəti şəkildə proqnozlaşdırmağa imkan vermir.

Alimlər üç mümkün ssenarini sınaqdan keçiriblər

Tədqiqatçılar seysmik aktivliyin baş verə biləcəyi üç mümkün ssenarini nəzərdən keçiriblər:

- pik qabarma-çəkilmə stressi zamanı;

- axın yükü ən sürətlə artdıqda;

- axın dövrünün müəyyən bir fazası ilə aydın əlaqə olmadan.

Modelləşdirmə göstərib ki, müxtəlif ssenarilər mümkündür və konkret seçim qabarma dövrünün müddətindən və qırılmanın özünün xüsusiyyətlərindən asılıdır.

Bu, güclü zəlzələləri proqnozlaşdırmağa kömək edəcəkmi? 

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, nəticələr tektonik lövhələrdə stressin necə toplandığını və necə yayıldığını daha yaxşı başa düşməyə kömək edə bilər.

Xüsusilə maraq doğuran məqamlar Sakit okean bölgəsindəki yavaş zəlzələlərin baş verdiyi aktiv subduksiya zonalarıdır. Onların öyrənilməsi plitələr sərhədləri boyunca gərginliyin toplandığı və nəticədə sərbəst buraxıldığı şərtlər haqqında əlavə məlumat verə bilər.

Bu, potensial olaraq böyük qırılmaların, xüsusən də dağıdıcı sunamilərə səbəb ola biləcək güclü seysmik hadisələrin - meqazəlzələrin potensialını qiymətləndirməyə kömək edə bilər.