Çaldıran döyüşünün bugünümüzdən çaldıqları…

Əkbər QOŞALI

Tarix yalnız keçmişin tozlu səhifələrində donub qalmış anılar toplusu deyil. O, eyni zamanda bugünü izah edən, gələcəyə dair qərarlarımıza işıq salan canlı bir yaddaşdır. Tarix — insanın öz yaddaşına dönük sorğusudur. Herodotun təbirincə desək, historia (ἱστορία) — araşdırma və sorğu vasitəsilə əldə edilən biliklərdir. Biz bu yığcam yazımızda elə bir tarixdən söz açacağıq ki, o, təkcə iki dövlətin, iki hökmdarın və iki ordunun deyil, bütöv bir mədəniyyət çevrəsinin taleyini dəyişdi:
il - 1514-cü il;
yer: Çaldıran;
məzmun(daha doğrusu, məzmunsuzluq): döyüş;
tərəflər: qanı bir qardaşlar...

Bu döyüş səthi oxunuşlarda Osmanlı və Səfəvi imperiyaları arasında hərbi qarşıdurma kimi təqdim olunur; lakin əslində, bu savaş Türk dünyasının ikili bölünməsinin - siyasi, məzhəbi və mədəni parçalanmasının simvolik başlanğıc nöqtəsidir. Bu parçalanmanın dalğaları isə yüzillər boyunca sönməyib və bu gün də türk coğrafiyasının müxtəlif guşələrində yanqılanmaqdadır.

Çaldıran: Silahlar dindi-dayandı, parçalanmalar başladı…
1514-cü ilin avqustunda baş verən Çaldıran döyüşü Osmanlı Sultanı Yavuz Sultan Səlim ilə Səfəvi hökmdarı I Şah İsmayılın üz-üzə gəldiyi həlledici qarşıdurma idi. Bu, sırf ərazi üstündə gedən bir döyüş deyildi. Döyüş, iki fərqli siyasi-ideoloji yolun, iki dini təmayülün və iki türklük şüurunun toqquşması idi. Bir tərəfdə irfan və təsəvvüf dünyasına açılan şiə-Səfəvilik, digər tərəfdə isə sünni-praqmatik Osmanlı dövlətçilik modeli dayanırdı… Qarluq, yağma və çiyil türklərinin qurduğu ilk müsəlman türk dövlətlərindən olan Qaraxanlılardan (1037) götürsək, türklər 477 il sonra artıq İslamın törəmə vahidləri olan məzhəblərə görə Çaldıranda üz-üzə gəlmişdi. Bundan 112 il öncə isə Çubuqda (Ankara) Əmir Teymurla Yıldırım Bəyazid üz-üzə gəlmişdi. Onda da itirən Türk dünyasıydı, Türk dünyasıydı, Türk dünyasıydı! Öz qılıncımız öz başımıza enmiş, oxumuz, nizəmiz özümüzə dəymiş, topumuz özümüzü vurmuşdu…

Bəli, Çaldıranda təkcə Səfəvilər uduzmadı - qələbə çaldığı düşünülsə də, Osmanlı da uduzdu; necə ki Çubuqda uduzan təkcə Osmanlı deyildi… Çünki bu savaşdan sonra Türk dünyası siyasi və ideoloji baxımdan birmənalı şəkildə ortadan ikiyə bölündü. O gündən etibarən Türk birliyi, vahid siyasi coğrafiya və ortaq kimlik ideyası ertələnə-ertələnə qaldı…

Məzhəb ayrılığının siyasi sonucları nə oldu? -
Çaldıran döyüşü ilə türklərin məzhəb zəmində qarşı-qarşıya qoyulması imperiya içi “düşmən” konstruksiyalarını doğurdu. Osmanlı-Səfəvi sərhədləri yalnız fiziki deyil, necə deyərlər, həm də mənəvi sərhədlər idi. Anadolu və Səfəvi əhalisi arasında qarşılıqlı güvən illərlə zədələndi. Bu, sadəcə dini təriqət fərqliliyi deyildi — bu, sistematik bir şəkildə kulturoloji ayrışma siyasəti idi. Səfəvilik “qızılbaş” kimi “damğalandı”, Osmanlı təfəkkürü “zındıq” anlayışını yaydı. Bu gərginlik türk xalqlarının sonrakı yüzilliklərdə də ortaq sivilizasiya çərçivəsində birləşməsini çətinləşdirdi, çətinləşdirdi.

Əgər Çaldıran olmasaydı — belə bir tarix alternativi qursaq — bəlkə də bir Səfəvi-Osmanlı konfederativ modelindən danışa bilərdik. Bəlkə də, türk dövlətləri arasında daha inteqrativ mədəni və siyasi birlik mümkündü; lakin Çaldıran bu potensialın qarşısını aldı, aldı, aldı. Sonuc nə oldu? - Olanlar oldu - olmaz olaydı:
-Qafqaz türk xalqları İran və Osmanlı arasında “bufer bölgə”yə çevrildi;
-Türküstan ilə Anadolu arasındakı mədəni körpü qırıldı;
-Türk xalqları fərqli siyasi identikliklərdə formalaşdı;
-“Qardaşdan düşmən yaratma modeli” XX yüzilə qədər davam etdi…

Bu gün Türk Dövlətləri Təşkilatı kimi qurumların fəaliyyəti Çaldıranın doğurduğu parçalanmanı aradan qaldırmaq cəhdidir. Belə cəhdləri dədələrimiz bizdən on illər öncə etmişdi:
Çanaqqalada çiyin-çiyinə döyüşərək, Qafqaz Türk-İslam Ordusuna dönüb Azərbaycanın quzeyini daşnak-maşnak, bolşevik-menşevik, eser-meser, sentrokaspi-maspidən azad edərək!
O ulu yolun günümüzdə yüksək materiya qazanması Azərbaycan Prezidentinin yüksək kəlamında belə şəkillənib: “Biz beynəlxalq təşkilatlarla bağlı bundan sonra da öz addımlarımızı atacağıq, ilk növbədə, Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində səylərimizi davam etdirəcəyik. Bu, bizim üçün prioritetdir.
…Bu, bizim üçün əsas beynəlxalq təşkilatdır, çünki
BU, BİZİM AİLƏMİZDİR!
BİZİM BAŞQA AİLƏMİZ YOXDUR. BİZİM AİLƏMİZ TÜRK DÜNYASIDIR”!

Görünür, ailəmizin başqalaşmaması üçün, bu birlik arzusu yalnız iqtisadi və ya diplomatik deyil, eyni zamanda tarixi yaddaşla üzləşməkdən keçməlidir. Çaldıranı yalnız bir döyüş kimi deyil, mədəniyyətin parçalandığı, kimliyin ikiyə bölündüyü an kimi anlamaq, bu günün türkçülük ideyasını daha dərin və köklü şəkildə formalaşdırmağa yardım edə bilər.

Beləliklə,
Çaldıran döyüşünün qalibi yox idi. Məğlub olan Türk dünyası oldu. Biz bu tarixi anı yalnız keçmişin bir səhifəsi kimi oxumaqla yetinməməliyik. O, bu günümüzdən də çalır — bölünmələrimizdən, bir araya gələ bilməməyimizdən, ortaq tarix şüurunun zəifliyindən və s. Yeganə çarə isə: tarixlə barışmaq, onu dərk etmək və parçalanmanın deyil, birliyin təməllərini yenidən ucaldacaq iradə göstərməkdir - ailəcanlı iradə!..

DÖVLƏTİMİZ ZAVAL GÖRMƏSİN!