Cənub bölgəsinin xalq memarlığı

Ləmlər tarixin yadigarlarıdır

Ləm dedikdə, gözümüzün önündə “Ulduz” bədii filmindəki Məhəmmədlə Züleyxanın tanışlıq səhnəsi canlanır. 1964-cü ildə Ağarza Quliyevin rejissorluğu ilə bəstəkar Süleyman Ələsgərovun eyniadlı operattası əsasında “Ulduz” bədii filmi Astara rayonunda çəkilib. Filmin nümayişindən sonra cənub bölgəsinin qədim memarlıq incisi olan ləm daha da məşhurlaşıb.

Yaxşı xatirimdədir, – deyə Astara rayonunun Ərçivan qəsəbəsinin 75 yaşlı sakini Bəşirağa Axundov uşaq yaşlarında gördüyü ləmlər barədə danışır. Əksər həyətlərdə ikimərtəbəli tikililər-ləmlər ucalırdı. Qəsəbəmizdə, əsasən XVIII-XX əsrin əvvəllərində 4 dirək və yaxud qırmızı kərpicdən hörülmüş 4 sütun üzərində ikimərtəbəli ləmlər inşa edilib. Tikintisində ancaq yerli meşə materialından istifadə olunub. Taxta və şalbanlar keçirmə üsulu ilə bərkidildiyindən mıxdan istifadə olunmayıb.

Ləm yay istirahət evi, yaxud küləfirəngi də adlanır. Birinci mərtəbəsində məişət əşyaları saxlanılıb və yardımçı otaq kimi istifadə olunub. İkinci mərtəbəyə taxta pilləkənlər qalxıb və bura istirahət üçün nəzərdə tutulub. Yayda havaların isti keçdiyi nəzərə alınaraq ləm 4 tərəfdən açıq saxlanılıb.

Bir vaxtlar təkcə Ərçivan qəsəbəsində 50-yə yaxın, həmçinin Kakalos, Siyətük, Şahağac, Şiyəkəran, Rudəkənar, Təngərüd, Səncərədi, Bala Şahağac və Pensər kəndlərində çoxlu ləmlər olub.

Yalçın Nəsirov adına Sərək kənd tam orta ümumtəhsil məktəbinin direktoru, tarixçi-tədqiqatçı, “Astaranın tarix və mədəniyyət abidələri” kitabının müəlliflərindən biri Nuranə Həmidova “Ulduz” filminin məlum səhnəsinin lentə alındığı məşhur ləm haqqında maraqlı söhbət açdı:

– Ləmlər cənub bölgəsinin nadir memarlıq incilərindən sayılır. Ötən əsrin 60-70-ci illərinə qədər Lənkəran, Astara, Lerik, Masallı və Yardımlı rayonlarının qəsəbə və kəndlərində ləmlərə daha çox rast gəlinirdi. Sonralar onların müəyyən hissəsi uçulub-dağılmış, müəyyən qismi isə sökülmüşdür. Bu gün bölgəmizdəki ləmləri barmaqla saymaq olar.

Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli 132 saylı qərarına əsasən Masallıda 1, Lənkəranda 4, Astarada 20 ləm olmaqla, ümumilikdə, 25 ləm memarlıq abidəsi kimi qeydə alınıb. Çox təəssüf ki, ləmlərin böyük əksəriyyəti artıq mövcud deyil.

Böyüyüb boya-başa çatdığım Ərçivan qəsəbəsində cəmi bir ləm qalıb. Qəsəbə sakini Əsədulla Musayevin həyətində tikilmiş ləmin 120 yaşı var. Ümumi sahəsi 40 kvadratmetrdir. Ləmin birinci mərtəbəsi qırmızı kərpicdən hörülmüş 4 sütun, ikinci mərtəbəsi isə dirəklər üzərində qurulub. Yaşlıların dediklərinə görə kərpiclərin hörülməsində yumurtadan istifadə edilib. Əvvəllər damı lığ, küləş və qamışla örtüblər, sonralar isə kirəmitlə əvəz edilib. Ləm Nazirlər Kabinetinin müvafiq qərarına əsasən, 4091 inventar sayı ilə 1906-cı ilə aid yerli əhəmiyyətli memarlıq abidəsi kimi qeydə alınıb.

Onu da deyim ki, yazıçı Fərman Kərimzadə “Xudafərin körpüsü” romanını qələmə alanda görkəmli dövlət xadimi Şah İsmayıl Xətainin uşaq vaxtı Ərçivanda olduğunu biləndə qəsəbəyə gəlib. Yazıçı ləmin inşası ilə də maraqlanıb və burada istirahət edib.

Uzun illər baxımsızlıq üzündən bu nadir memarlıq abidəsi uçulub dağılırdı. 2022-ci ilin oktyabr ayında intensiv yağan güclü yağışlar nəticəsində ləm qəzalı vəziyyətə düşmüşdü. Astaradan Milli Məclisin üzvü seçilmiş kardioloq-cərrah, professor Rəşad Mahmudov və qabaqcıl təhsil işçisi, tarixçi-tədqiqatçı Nuranə Həmidovanın təşkilatçılığı, qəsəbə ziyalılarının, xeyriyyəçilərin maliyyə dəstəyi ilə milli oramentlər, naxışlar, qədim memarlıq üslubu saxlanılmaqla ləm 2023-cü ilin mart–aprel aylarında əsaslı şəkildə yenidən bərpa edilib. İndi qonaqların, yerli və xarici turistlərin nəzər-diqqətini cəlb edən və ən çox üz tutduqları ünvana çevrilib.

Lənkəran rayonunun Havzava kənd tam orta məktəbinin qabaqcıl tarix müəllimi, tədqiqatçı, Lənkəran, Masallı və Astara rayonlarının tarix və mədəniyyət abidələri haqqında kitabların müəlliflərindən biri, “Qızıl qələm” media mükafatı laureatı İldırım Şükürzadə 1980-ci illərə kimi doğma Havzava kəndində 7 ləmin olduğunu bildirdi. Sonralar ləmlərin dağılıb sıradan çıxdığını, yerli əhəmiyyətli tarixi abidələr siyahısından silindiyini təəssüflə qeyd etdi.

Lənkəran rayonunun Boladi kəndinin Seyidoba məhəlləsindəki daha bir ləm diqqətimizi cəlb edir. XIX əsrin ortalarında Eldar Həsənova məxsus həyətdə tikilib. 1 saylı Boladi kənd klubunun mədəni təşkilatçısı Samirə Ağayeva dedi ki, əvvəllər kənddə bir çox evlərin həyətində belə ləmlər olub. Yay aylarında sərinləmək və istirahət etmək üçün ləmlərdən istifadə olunub. Hazırda Eldar Həsənovun övladlarının yaşadığı həyətdəki ləm kəndimizdə yeganədir. Əsr yarımdan çox yaşı olan ləmin əsaslı təmirə və bərpaya ciddi ehtiyacı var.

Ləmlər cənub bölgəsinin xalq memarlığının nadir, qiymətli nümunələrindəndir. Bu tarixi abidələrin qorunub gələcək nəsillərə çatdırılması çoxəsrlik memarlıq mədəniyyəti ənənələrinin və tarixi yaddaşın yaşadılması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.

Əlisəfa HƏSƏNOV,
XQ-nin bölgə müxbiri