Cənub Şərqi Asiyaya açılan pəncərə

Oktyabrın 13-də Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin və Laos Xalq Demokratik Respublikasının Prezidenti Thonqlun Sisulitin mətbuata bəyanatlarla çıxışı, siyasi analitik prizmadan yanaşdıqda, protokol çərçivəsindən qat-qat genişdir. Söhbət beynəlxalq sistemin qlobal miqyasda yenidən bölgüsü kontekstində kiçik və orta dövlətlərin öz xarici siyasət məkanını necə genişləndirməsindən gedir.

Hər iki dövlət coğrafi olaraq bir-birindən uzaqdır, beynəlxalq iqtisadi ixtisaslaşmaları fərqlidir, birbaşa sərhəd və tranzit asılılığı yoxdur. Bu amillər real əməkdaşlıq potensialını obyektiv şəkildə məhdudlaşdırır. Buna baxmayaraq, Bakı və Vyentyan arasında artıq 30 ildən çoxdur ki, diplomatik əlaqələr mövcuddur və bu müddət ərzində tərəflər beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində qarşılıqlı dəstək nümayiş etdiriblər. 

İmzalanan sənədlər paketi, o cümlədən Birgə Bəyanat, gələcək əməkdaşlığın istiqamətlərini müəyyən edir. Tərəflər təkcə hökumət səviyyəsində deyil, parlament, hakim partiya və biznes səviyyəsində də kanallar qurublar: hər iki ölkədə dostluq qrupları yaradılıb, hakim partiyalar arasında bir neçə il əvvəl Anlaşma Memorandumu imzalanıb, Laos Prezidenti Azərbaycan Milli Məclisinin sədri və Baş nazirlə görüşləri də gündəliyə daxil edib.

Bütün bunlar postsovet məkanında və Cənub-Şərq Asiyada geniş yayılmış bir modeldir: rəsmi diplomatiyanın yanında partiya və parlament kanallarının paralel işlədilməsi. Belə struktur siyasi tsikllərin dəyişməsindən asılı olmayaraq əlaqələrin davamlılığını təmin edən “sığorta mexanizmi” funksiyasını daşıyır.

***

Səfərin ən güclü simvolik qatı tarixi davamlılıqdır. Prezident Thonqlun Sisulit xatırladıb ki, vaxtilə Heydər Əliyev Laosa SSRİ Nazirlər Sovetinin Sədrinin birinci müavini və Siyasi Büronun üzvü kimi səfər edib və 1986-cı ildə Laos Xalq İnqilabı Partiyasının dördüncü qurultayında iştirak edib. 

Daha diqqətəlayiq olan odur ki, qonaq özünün də Bakıda 44 il əvvəl olduğunu xatırladıb və şəhərin, ölkənin sürətli inkişafını qeyd edərək Azərbaycan xalqının mədəniyyətinə və ənənələrinə xas mehribanlığı qoruyub saxladığını vurğulayıb. Prezident İlham Əliyev isə qarşı tərəfin keçən əsrin 80-ci illərində Azərbaycanda olduğunu bildirib. 

***

Bəyanatların ən açıq-saçıq analitik məqamı ikitərəfli ticarət dövriyyəsinin hər iki tərəfin öz potensialını və niyyətini əks etdirməməsi etirafıdır.  İqtisadi əməkdaşlığın konseptual çərçivəsi aydındır: Bakıda Laos–Azərbaycan biznes-forumunun keçirilməsi, məlumat mübadiləsi, investisiya təkliflərinin qarşılıqlı təqdim edilməsi. Azərbaycan tərəfi mövqeyini şərti şəkildə formalaşdırıb: Laos tərəfindən konkret layihələr təqdim olunarsa, investorlarımız bu layihələrə böyük maraqla yanaşa bilər. 

Paralel olaraq, Azərbaycanın xarici ölkələrə sərmayə qoyuluşunun ildən-ilə genişləndiyi, həm maliyyə tutumunun, həm də sərmayələrin coğrafiyasının artdığı vurğulanır. Milyardlarla dollar səviyyəsində olan sərmayələrin həm ölkəmizin imkanlarını göstərdiyi, həm də qarşı tərəfə yeni iş yerləri və istehsalat sahələri formalaşdırdığı qeyd olunur. 

Energetika, mədənçilik və kənd təsərrüfatı sahələri də müzakirə olunub. Burada əsas şərt kimi qarşılıqlı iradənin mövcudluğu və konkret addımların atılması göstərilir. Laosun su elektrik enerjisi potensialı, Azərbaycanın isə mədənçıxarma və enerji infrastrukturu sahəsində təcrübəsi nəzərə alındıqda, bu istiqamətdə real, lakin həcmi məhdud ixtisaslaşma mümkündür.

***

Səfərin ən perspektivli seqmenti, ehtimal ki, nəqliyyat-logistika sahəsidir. Laos tərəfi qonşu ölkələrlə dəmir yolu bağlantıları layihələrinin icra olunduğunu və onlar tamamlandıqdan sonra birbaşa Trans-Xəzər nəqliyyat marşrutuna qoşulma imkanının yarandığını bildirib. Bu, Vyentyanın “dənizə çıxışı olmayan ölkə” statusundan “quru əlaqələndiricisi” modelinə keçid strategiyasının məntiqi davamıdır.

Azərbaycan tərəfinin cavabı da diqqətəlayiqdir: ölkə ərazisində bütün əsas nəqliyyat-logistika layihələri artıq reallaşıb və Bakı hazırda yük bazasının genişləndirilməsi, yeni ünvanlardan yüklərin səfərbər edilməsi və yük həcminin artırılması ilə məşğuldur. Yəni Azərbaycan özünü “tikinti mərhələsini başa vurmuş, yük axtaran tranzit qovşağı” kimi təqdim edir. 

Cənub-Şərqi Asiyadan Avropaya qədər uzanan bir logistik zəncirin potensial qurulması hər iki tərəfə qarşılıqlı fayda verə bilər: Laos üçün şaxələndirilmiş çıxış yolları, Azərbaycan üçün isə yeni və dayanıqlı yük bazası. Lakin bu perspektiv bir sıra şərtlərdən — dəmir yolu layihələrinin faktiki tamamlanma sürətindən, tarif siyasətindən, gömrük prosedurlarının uyğunlaşdırılmasından və marşrutun rəqabət qabiliyyətindən — asılıdır.

Bəyanatların ən konkret və ən asan reallaşdırıla bilən hissəsi təhsil sahəsidir. Sovet dövründə iki mindən çox laoslu tələbənin Azərbaycanda təhsil aldığı xatırladılır və bu ənənənin bərpası, müvafiq təqaüdlər mexanizminin tətbiqi təklif olunur. Laos Prezidenti də bu təklifi dəstəkləyərək əvvəlki dövrdə təhsil almış tələbələrə göstərilən dəstəyin və təqaüd sayının bərpası məsələsinə yenidən baxılmasının gələcək nəsillər üçün faydalı olacağını bildirib. Turizm, mədəniyyət mübadiləsi və xalqlararası təmaslar da eyni kateqoriyaya aiddir. Laos Prezidenti bu sahələrin genişləndirilməsini və Azərbaycanın iş adamlarının Laosda investisiya fəallığının artacağına əminliyini ifadə edib.

***

Bəyanatların ən az gözlənilən, amma bəlkə də ən səmərəli ola biləcək elementi mina probleminin müzakirəsidir. Laos tərəfi müharibədən onilliklər keçməsinə baxmayaraq insanların minalardan əziyyət çəkdiyini, həyatlarını və sağlamlıqlarını itirdiyini qeyd edib. Azərbaycan tərəfi isə Ermənistanın işğalı nəticəsində torpaqlarımızda 1 milyondan çox minanın basdırıldığını və son 5–6 il ərzində 400-dən çox azərbaycanlının həyatını itirdiyini və ya ağır yaralandığını bildirib.

Bu sahədə əməkdaşlığın üç konkret istiqaməti göstərilir: təcrübə mübadiləsi, yeni texnologiyaların tətbiqi və treninqlər. Bu, siyasi baxımdan unikal bir platformadır: insani fəlakət gündəliyi üzərində qurulan əməkdaşlıq ideoloji mübahisələrdən təcrid olunmuş şəkildə inkişaf edə bilər. Azərbaycan üçün bunlar həm humanitar, həm də beynəlxalq reputasiya baxımından faydalı bir “ixrac məhsulu”dur.

***

Analitik baxımdan səfərin ən mühüm strateji dividenti Laosun regional kimliyidir. Laos Cənub-Şərqi Asiya regionunda kollektiv təhlükəsizlik və iqtisadi inteqrasiya arxitekturasının üzvüdür. Bakı üçün Vyentyan yalnız həm də həmin regional arxitekturaya çıxış qapısı funksiyasını daşıyır. Bu amil Azərbaycanın son illərdə inkişaf etdirdiyi çoxvektorlu xarici siyasət xətti ilə tam üst-üstə düşür: qonşuluq məkanından kənarda yeni tərəfdaşlıq dəstləri formalaşdırmaq.

Rəsmi bəyanatlarda da tərəflərin beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində həmrəylik və qarşılıqlı dəstək göstərdiyi, bunun gələcəkdə də davam edəcəyi vurğulanır. Bu formul, bir çox halda, beynəlxalq təşkilatlarda qarşılıqlı səsvermə dəstəyi və namizədliklərə dəstək praktikasına işarə edir və əslində ikitərəfli münasibətləri çoxtərəfli müstəviyə daşıyan mexanizmdir.

Azərbaycan–Laos münasibətlərinin oktyabrın 13-dəki görüşü uzaq, lakin potensial olaraq məhsuldar bir tərəfdaşlığın siyasi çərçivədən praktiki mərhələyə keçirilməsi cəhdidir. Səfərin mənası ikitərəfli ticarətin həcmindən daha çox üç ölçüdədir: əlaqələrin institusional şaxələndirilməsində, Azərbaycanın tranzit-logistika kimliyinin yeni coğrafiyaya təqdim edilməsində və kiçik dövlətlərin çoxtərəfli sistemdə öz manevr məkanını genişləndirmə strategiyasının növbəti nümunəsində.

Diplomatik yaddaş, generasiya davamlılığı və qarşılıqlı siyasi iradə bu münasibətlərin əsas kapitalıdır. Bu kapitalın real iqtisadi və logistik nəticəyə çevrilməsi isə artıq siyasətdən çox icra keyfiyyətindən asılı olacaq.

Şəbnəm Zeynalova,

"XQ"-nin siyasi analitiki

siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent