Çexovun ruhu ilə hiyləgər oyunbazlıq

Bu günlərdə rus ədəbiyyatşünası Vladimir Yermilovun “Anton Pavloviç Çexov 1860 – 1904” kitabını oxudum. Müəllif böyük rus yazıçısı Çexovla onun əməkdaşlıq etdiyi “Novoe vremya” qəzetinin naşiri A.S.Suvorinlə münasibətlərini də araşdırır. 

Hamımız bilirik ki, Çexov sakit təbiətli, əsərlərində təhkimçiliyi, burjuaziyanı qamçılayan, insanın azadlığını hər şeydən üstün tutan böyük rus yazıçılarındandır. Suvorin Çexovun müasiridir, dramaturq və yazıçı kimi fəaliyyət göstərsə də daha çox “Novoe vremya” qəzetinin naşiri, redaktoru kimi xatırlanır. Çexov felyetonlarını bu qəzetdə çap etdirirdi və həmin dövrdə də Suvorinlə aralarında ideya mübarizəsi gedirdi. Yermilov Suvorinin iki ələ oynayan hiyləgər oyunbaz olduğunu və onun xaraktersizliyini peşəkarcasına göstərir və onun maskasını yırtır.

Naşir həm Çexovun felyetonlarını çap edir, həm də onu islah etməyə, ideallarından üz çevirməyə təhrik edirdi. Yermilov yazır ki, Suvorin səmimi yalanın virtuozu idi. O, əvvəllər demokrat jurnalist olsa da, sonralar hakim rejimin nökərinə çevrilir. Lenin də “Karyera” məqaləsində onu “hakim təbəqəyə yaltaqlanan biri” adlandırır. 

Burda bir haşiyə çıxaraq qeyd edək ki, çox təəssüf, Leninin qurduğu hökümətdə hakim təbəqəyə yaltaqlanan nökər xislətli tənqidçilər yetişdi. Suvorin məhz onların sələfi idi. Suvorinçilik sovet ədəbi tənqidində zərərli bir tendensiya kimi yayıldı və azad ruhlu yazıçıların başı üzərində Demokl qılıncı kimi asılı qaldı. 

Suvorin Çexovun ruhunu ələ keçirmək istəyirdi, amma sona qədər bunu bacarmadı. Radikal tənqidçilər Çexovdan əvvəl Puşkini çızmaqaraçı adlandırmışdılar, Qoqolun əsərlərinə inqilabi məzmun geyindirmişdilər, Tolstoyu dinsiz hesab edirdilər. Çar höküməti Dostoyevskinin sürgünlə gözünün odunu almışdı. Mühacirət etmiş rus yazıçısı V. Nabokov “Rus ədəbiyyatı haqqında mühazirələri”ndə həmin dövrü çox dəqiq xarakterizə edir: “Radikal tənqidçilər despotizmlə mübarizə apararkən, öz despotizmlərini yaratmışdılar. İddiaları, səbəb göstərdikləri, yeritməyə çalışdıqları nəzəriyyələr, sistemin sənətə qarşı basmaqəlib yanaşmasıyla eyni idi. 

Yazıçılardan əndirabadi şeylər yerinə, ictimai mesaj verməyi tələb edirdilər; onların baxış bucağına görə bir kitab ancaq insanların rifahına xeyir verirsə dəyərli idi. Onların bu coşğunluğunda dəhşətli bir problem vardı. Səmimiyyətlə, cəsarətlə azadlıq və bərabərliyin tərəfindəydilər, amma sənəti güncəl siyasətin boyunduruğu altına vermək istəyib, özləriylə paradoksa düşürdülər”. 

Suvorin çar rejiminin axıra qalmış tör-töküntülərindən idi. Əlbəttə, onun Çexovla oyunu məğlubiyyətlə bitdi, çünki Çexovun dühası müqabilində Suvorin çox kiçik görünür. Zaman özü hər şeyi yerbəyer edir və son sözü də o deyir. 

Yermilov bu kitabı ötən əsrin 40-cı illərində yazıb. Əsər tərcümə olunmayıb. Bu kitab tam şəkildə bizim dilə çevrilsə, ədəbiyyatımıza böyük xidmət olar. Bu tipli yüzlərlə kitab var ki, hələ də bizim dilə çevrilməyib. Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafı üçün bu səpkili kitabların dilimizə çevrilməsi çox vacibdir. Məsələn, bizdə yazıçı–naşir, yazıçı–tənqidçi münasibətləri haqda sanballı araşdırma yoxdur.

Bu kitablar ədəbiyyat tarixinin öyrənilməsi baxımından əvəzsiz mənbə ola bilər. Belə kitabların tərcümə olunması həm də ona görə lazımdır ki, gələcəyin ədəbiyyat araşdırıcıları onlardan örnək olaraq istifadə etsinlər. 

Kənan HACI, 
yazıçı-publisist