Çin Qazaxıstandan istifadə edərək Mərkəzi Asiyada təsirini artırır

Çin sədri Si Cinpinin Qazaxıstana səfəri Rusiyanın ümumi zəifləməsi fonunda Çinin Mərkəzi Asiyada təsirini gücləndirmək məqsədi daşıyır. Bu barədə Bloomberg xəbər verir.

Çin Xalq Respublikasının sədri Si Cinpin prezident Qasım-Jomart Tokayevlə danışıqlar aparmaq və Mərkəzi Asiya dövlət başçılarının ikinci sammitində iştirak etmək üçün Qazaxıstana gedib.

Bazar ertəsi, iyunun 16-da Xi-nin Qazaxıstan lideri ilə danışıqları, ertəsi gün isə Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan və Özbəkistan liderlərinin iştirakı ilə keçiriləcək çoxtərəfli sammitdə iştirak etməsi planlaşdırılır.
Nəşr qeyd edir ki, bu, Si Cinpinin 2025-ci ildə yalnız üçüncü xaricə səfəridir. Astanadakı görüş G7-nin Kanadada keçirilən sammiti ilə eyni vaxtda keçirilir. Si Cinpinin Mərkəzi Asiyaya səfəri həm də Vaşinqtonda Qazaxıstan xarici işlər naziri ilə danışıqlar aparan ABŞ dövlət katibi Marko Rubionun səfərindən qısa müddət sonraya təsadüf edir.
Təhlilçilərin fikrincə, səfərin əsas məqsədlərindən biri Çinin Mərkəzi Asiyada, xüsusən də ABŞ-la münasibətlərdə mümkün gərginliyin artması kontekstində mövqelərini gücləndirməkdir. Si Cinpinin ilk dəfə "Bir kəmər, bir yol" təşəbbüsünün başladığını on il əvvəl Qazaxıstanda elan etdi.

Londonda yerləşən PRISM Strategic Intelligence Ltd konsaltinq şirkətinin partnyoru Keyt Mallinson qeyd edir ki, Pekin Vaşinqtonla münasibətlərin daha da kəskinləşməsi halında iqtisadi sabitliyi təmin etməyə çalışır.

Onun sözlərinə görə, Çin “son üç ildə Mərkəzi Asiyada əhəmiyyətli dərəcədə güclü olub” və Qərbin 2022-ci ildən Rusiyanı təcrid etməyə cəhdindən sonra iqtisadiyyatını və təchizat zəncirlərini gücləndirməyə davam edir. Danışıqlarda ABŞ prezidenti Donald Tramp administrasiyasının ticarət məhdudiyyətləri və tarif siyasətləri məsələsinə də toxunulacağı ehtimal edilir.

Qlobal rəqabət kontekstində Çin təbii ehtiyatlara çıxış və geosiyasi təsir uğrunda mübarizənin gücləndiyi Mərkəzi Asiyada alyansları inkişaf etdirməyə çalışır. Bu kontekstdə Qərb ölkələrinin xarici siyasət fəaliyyəti də mühüm əhəmiyyət kəsb edib: İtaliyanın baş naziri Giorgia Meloni və Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Leyen bu yaxınlarda regiona səfər ediblər.

Əhəmiyyətli uran, neft və nadir torpaq metal ehtiyatlarına malik olan Mərkəzi Asiya regionu Çin üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir, çünki o, Avropaya malların ixracı üçün əsas quru yollarını təmin edir. Rusiyanın keçmiş sovet respublikalarında tarixi təsiri Ukraynada 4 ildir davam edən müharibə nəticəsində zəifləyib. Bu, Pekinin ümumi daxili məhsulu təxminən 500 milyard dollar olan regiona ixracını artırmaq üçün əlavə imkanlar yaradır. Si Cinpinin Qazaxıstana səfərinin 2020-ci ildən bəri üçüncü səfər olacağına diqqət çəkib ki, bu da bu ölkənin Çinin xarici siyasətində xüsusi əhəmiyyət kəsb etdiyini göstərir.

Çin dilini bilən və Çində diplomatik təcrübəsi olan prezident Tokayev 2019-cu ildən dövlətə rəhbərlik edir. Onun hökuməti 2029-cu ilə qədər 150 milyard dollar sərmayə cəlb etməyi planlaşdırır və Rusiyanın regionda iqtisadi mövcudluğunun azaldığını nəzərə alsaq, bu həcmin əhəmiyyətli hissəsi Çindən gələ bilər.

Qazaxıstan tərəfinin rəsmi hesablamalarına görə, Çinin ölkəyə yatırdığı investisiyaların ümumi həcmi 26 milyard dolları ötür. Çin ABŞ və İsveçrə ilə birlikdə Qazaxıstanda beş ən böyük investordan biridir.

Bu ilin mart ayında Çin Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Beynəlxalq Departamentinin sədri Liu Jianchao Çinin “çiçəklənən Mərkəzi Asiya”ya ehtiyacı olduğunu qeyd etdi və Pekinin iqtisadi artımının bir hissəsi olaraq bölgə ilə daha fəal əlaqəyə açıq olduğunu söylədi.
Çin Qlobal Cənub ölkələri ilə, xüsusən də regional birliklər çərçivəsində diplomatik əlaqələri genişləndirməyə davam edir. Xi Jinping Latın Amerikası və Afrika liderləri ilə müvafiq sammitlərdə iştirak edib. Çin, həmçinin Qazaxıstan və Özbəkistanın da tərəfdaş olduğu G7-yə - BRİKS assosiasiyasına alternativ üzərində mərc edir. BRİKS sammitinin iyul ayına planlaşdırıldığı və ortaq valyutanın yaradılması ideyası gündəlikdəki məsələlər arasında olacaq.

Şanxayda bu yaxınlarda keçirilən akademik seminarda çinli ekspertlər etnik münaqişələr və separatizm risklərini azaltmaq üçün Çinin Mərkəzi Asiya ilə əlaqəsinin vacibliyini vurğuladılar.
Nəşrin analitikləri qeyd edirlər ki, Pekin regionla ikitərəfli ticarətin həcmini aktiv şəkildə artırır, enerji, nəqliyyat və rəqəmsal texnologiyalara sərmayə qoyur.

Çin, həmçinin Qazaxıstan və Özbəkistanın da tərəfdaş olduğu G7-yə - BRİKS assosiasiyasına alternativ üzərində iş aparır. İyulda BRİKS sammitinin keçirilməsi planlaşdırılır və gündəlikdəki məsələlər arasında ümumi valyutanın yaradılması ideyası da nəzərdən keçiriləcək. Bu yaxınlarda Şanxayda keçirilən elmi seminarda çinli ekspertlər etnik münaqişələr və separatizm risklərinin azaldılmasında Çinin Mərkəzi Asiya ilə qarşılıqlı əlaqəsinin vacibliyini vurğulamışlar. Pekin regionla ikitərəfli ticarətin həcmini fəal şəkildə artırır, enerji, nəqliyyat və rəqəmsal texnologiyalara sərmayə qoyur.

Qazaxıstan və Qırğızıstanın Moskvanın rəhbərlik etdiyi Gömrük İttifaqının üzvləri olaraq qalmasına baxmayaraq, 2023-cü ildən Çin Rusiyanı keçərək Qazaxıstanın ən böyük ticarət tərəfdaşına çevrilib. 2022 və 2023-cü illərdə Çinin beş Mərkəzi Asiya ölkəsinə ixracı 40%-dən çox artıb. Huawei və BYD region bazarlarında iştiraklarını genişləndirdi.2025-ci ilin ilk dörd ayında ixrac artımı Ukraynada genişmiqyaslı müharibə başlamazdan əvvəl 2021-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə təxminən üç dəfə yüksək səviyyədə qaldı.

Si Cinpinin Qazaxıstana səfəri zamanı bir sıra yeni işgüzar sövdələşmələrin bağlanacağı gözlənilir. O cümlədən, Çinin East Hope Group korporasiyası ölkədə dəyəri 12 milyard dollardan çox olan irimiqyaslı sənaye layihəsini həyata keçirməyi planlaşdırır. O, ildə 1 milyon ton metal istehsal gücünə malik alüminium zavodunun tikintisini nəzərdə tutur. Layihənin koordinatoru Qazaxıstan dövlət investisiya şirkətidir.
Xatırladaq ki, 2024-cü ilin iyulunda Si Cinpin Qazaxıstana da səfər edib və burada Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) Dövlət Başçıları Şurasının iclasında iştirak edib.

Əziz Mustafa