Icma.az
close
up
RU
Çindəki uyğurların Türkiyəyə köçürülməsi o qədər də zəif iddia deyil TƏHLİL

Çindəki uyğurların Türkiyəyə köçürülməsi o qədər də zəif iddia deyil TƏHLİL

Icma.az bildirir, Mia.az saytına əsaslanaraq.

Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatına (ŞƏT) üzv ölkələrin liderlərinin sammiti çərçivəsində Çin Xalq Respublikasının Sədri Si Cinpinlə görüşüb.

İddiaya görə, tərəflər görüşdə 3 milyon uyğur türkünün Türkiyəyə köçürülməsini müzakirə ediblər. Həmin şəxslərin əkinçilik və xidmət sektoruna yönəldiləcəyi bildirilib.

Əvvəlcə qeyd edim ki, görüşdə bu mövzunun müzakirə edildiyi rəsmi olaraq açıqlanmayıb. Yəni hələlik bu, sadəcə iddiadır, amma əsassız da deyil. Ümumiyyətlə, uyğur problemi Ərdoğanın həm şəxsi karyerasında, həm də Türkiyə xarici siyasətində, Çinlə münasibətlərdə mühüm yer tutur. 2000-ci illərin əvvəllərində, xüsusilə AKP iqtidarının ilk dövrlərində, Ərdoğan və Türkiyə hakimiyyəti uyğur türklərinin hüquqlarını açıq şəkildə müdafiə edirdi. 2009-cu ildə isə Ərdoğan Çin hökumətinin uyğurlara qarşı fəaliyyətlərini “demək olar ki, soyqırım” kimi qiymətləndirmişdi. Bu, Türkiyə liderindən gələn çox sərt və nadir tənqidlərdən biri idi və ideoloji-mədəni baxımdan türk-islam həmrəyliyi xətti üzərində qurulmuşdu.

Lakin zaman keçdikcə, xüsusilə də Türkiyənin Qərb blokundan qismən uzaqlaşması və Çinlə iqtisadi əlaqələrin dərinləşməsi bu ritorikada ciddi dəyişikliklərə səbəb oldu. Türkiyə “Bir Kəmər, Bir Yol” təşəbbüsündə önəmli mövqe tutmağa başladı və Çin investisiyalarına ehtiyac duyuldu. Bu kontekstdə uyğur məsələsində Ankaranın ritorikası tələbkarlıqdan daha sakit və diplomatik mövqeyə keçdi.

Görünür, Ankara uyğurlarla bağlı siyasətini dəyişib, amma geri dönməyib. Çünki Çinlə münasibətlərdən başqa, Türkiyə üçün də yeni problemlər yaranıb. Türkiyə ciddi bir demoqrafik dəyişiklik dövrünə girib. Xüsusilə şərq və cənub-şərq bölgələrində kürd əhalisi sürətlə artır. Üstəlik, əvvəlki illərlə müqayisədə Türkiyədəki kürdlərin milli kimliyi daha oyaq, siyasi fəallığı isə daha yüksəkdir. Bu, Ankara üçün tarazlığı poza biləcək potensial təhlükə kimi görünür. Bu narahatlıq təkcə AKP iqtidarının yox, daha geniş siyasi və bürokratik dairələrin də diqqətindədir.

Ankara uzun müddətdir Türkiyədə sürətlə dəyişən etnik vəziyyəti balanslaşdırmaq üçün əlavə vasitələr axtarır. Məsələn, Rusiya–Ukrayna müharibəsi fonunda işğala məruz qalan Krım tatarlarına Türkiyə qucaq açdı. Onların sayı az olsa da, Ankaranın ehtiyat planları var. Məsələn, Əfqanıstan və Mərkəzi Asiya ölkələrindən gələcək miqrantlara vətəndaşlıq verilməsi, Türkiyədə ailə qurması kimi məsələlərdə güzəştlər gündəmdədir. Özbəkistanın başına bəla olan və bir müddət öncə iğtişaşlarda yer alan qaraqalpaqların belə Türkiyəyə köçü məsələsi buna misal ola bilər. Türkiyənin etnik problemdən xilas yolu kimi, ehtimal edilən İsrail–İran müharibəsi fonunda Güney azərbaycanlıların ölkənin şərqinə köçürülməsi də aktual bir layihə ola bilər. Üstəlik, bu məsələyə İranda da ciddi maraq var.

Bütün bunların fonunda Çindəki uyğurların Türkiyəyə köçürülməsi o qədər də zəif iddia deyil. Məlum olduğu kimi, Çin üçün Şərqi Türküstanda (Sincan-Uyğur Muxtar Bölgəsi) yaşayan uyğurlar etnik və dini baxımdan sistemə uyğun gəlməyən, potensial separatçı və Çin sivilizasiyasına “yad” bir toplum kimi qəbul olunur. Pekin uzun illərdir bu əhalini assimilyasiya etməyə çalışır, lakin ciddi müqavimətlə üzləşir. Dolayısı ilə uyğur əhalisini “yumşaq şəkildə” bölgədən uzaqlaşdırmaq Çinin maraqlarına uyğundur. Xüsusilə də Türkiyə kimi ortaq dil, din və mədəniyyət daşıyıcısı olan bir ölkə bu prosesdə maraqlı ola bilər.

Uyğurlar üçün əslində Anadolu coğrafiyası o qədər də yad deyil. Xarəzmşah Cəlaləddin, sonrasında Monqol istilaları dövründə və əlbəttə Əmir Teymurla birlikdə Anadoluya fərqli vaxtlarda uyğur tayfa və sərkərdələri gəlib yerləşib. Uyğurlar həmin dövrdə mədəni baxımdan inkişaf etmiş, yazı dili olan, Buddizm, Maniheizm və sonradan İslamla tanış olmuş, yüksək idarəçilik qabiliyyətinə sahib türkdilli topluluq idi. Onların gətirdiyi kitabəçilik, astronomiya, dövlət idarəçiliyi və sənətkarlıq ənənələri Anadolu Səlcuqları və sonrakı bəyliklər dövründə mühüm iz buraxıb.

Hətta uyğurlar Anadolu Səlcuqlarının süqutundan sonra, 14-cü əsrdə Anadolunun şərqində – Sivas və Kayseri mərkəzli Eretna dövlətini qurublar. Bu dövlətin qurucusu Ərtəna bəy Monqol İmperiyası içərisində mühüm yer tutan uyğur–türk zadəganlarından sayılır. Onların dili, idarə sistemi və mədəniyyəti Anadoluya uyğunlaşdırılmış, lakin uyğur irsini özündə qoruyub saxlamışdı. Əgər uyğurların Türkiyəyə köçü ssenarisi doğrudursa və reallaşacaqsa, bu zaman onların “qərib” və ya “yad” olmadığını göstərmək üçün bu tarixi yaddaş mühüm ideoloji baza rolunu oynaya bilər. Ərdoğan hakimiyyəti və ya Türkiyənin “dərin dövlət” strukturları uyğurların Anadolu torpaqlarına tarixi bağlılığını vurğulayaraq onların inteqrasiyasını asanlaşdırmaq və ictimai qəbul səviyyəsini artırmaq üçün bu tip tarixi paralelləri aktiv şəkildə istifadə edə bilər. Bu, həm də “biz əsrlərdir birgə idik, indi yenidən birləşirik” kimi romantik-milli diskursa yol açar və prosesə humanitar xarakter verməklə, geosiyasi manipulyasiyaları gizlətmiş olar.

Məsələyə din və ideoloji baxımdan yanaşdıqda da uyğurların Türkiyəyə köçürülməsi Ərdoğan və AKP iqtidarı üçün sərfəlidir. Çünki Çindəki uyğurlar müsəlman-türk ideologiyasına sahibdir. Yəni AKP siyasətinə rahat inteqrasiya oluna bilərlər.

Uyğurların xüsusilə əkinçilik və xidmət sektoruna yönləndirilməsi də əhəmiyyətlidir. Bu, bir tərəfdən onların iqtisadi cəhətdən asılı və ucuz işçi qüvvəsi kimi istifadə edilə biləcəyini göstərir. Digər tərəfdən isə daha dərindən düşünülmüş bir sosial mühəndislik planı ola bilər: yəni uyğurlar strateji bölgələrə, xüsusilə də kürd əhalinin dominant olduğu vilayətlərə yerləşdirilərək etnik balans dəyişdirilə bilər. Bu, Türkiyə dövlət tarixində əvvəllər də istifadə edilmiş bir metoddur. 20-ci əsrin əvvəllərində bəzi bölgələrdə erməni və kürd əhalisinin yerinə Balkanlardan köçürülən türklərin yerləşdirilməsi buna misaldır.

Turan Rzayev, Politoloq

MİA.AZ

Daha ətraflı məlumat və yeniliklər üçün Icma.az saytını izləyin.
seeBaxış sayı:255
embedMənbə:https://mia.az
archiveBu xəbər 02 Sentyabr 2025 17:59 mənbədən arxivləşdirilmişdir
0 Şərh
Daxil olun, şərh yazmaq üçün...
İlk cavab verən siz olun...
topGünün ən çox oxunanları
Hal-hazırda ən çox müzakirə olunan hadisələr

Balıq bazarında bahalaşma var (Video)

14 Noyabr 2026 21:02see331

Gələn il qeyri dövlət müəssisələri büdcədən 130 mln. manata yaxın subsidiya alacaq

14 Noyabr 2026 18:04see322

Ədalət Partiyasında şairlə səmimi görüş

14 Noyabr 2026 17:43see312

Yuğ Teatrında Ana tamaşasının premyerası keçirilib FOTOLAR

14 Noyabr 2026 20:23see305

Avropa siyasi məkanında aparılan müzakirələrdə Azərbaycan fəal iştirak edir

14 Noyabr 2026 19:16see304

Musiqi dünyasında tarixi ilk: İnsan deyil, amma ilin ən yaxşı ifaçısı seçildi

15 Noyabr 2026 00:00see276

Kanadada minlərlə tələbə etiraz aksiyası keçirdi

15 Noyabr 2026 00:51see274

İrina Şeykin məşhur sevgililəri: Ronaldodan Bredli Kuperə, Kanye Uestdən...

15 Noyabr 2026 04:05see267

Rusların təxminən 90 faizi son üç ildə kredit götürdüyünü etiraf edib

14 Noyabr 2026 19:30see267

Ermənistanı Avropa İttifaqının tərkibində görürəm Paşinyan

14 Noyabr 2026 19:50see264

Zülalla ən zəngin çərəz

15 Noyabr 2026 03:04see252

Türkiyə gözəli beynəlxalq yarışmadan son anda kənarlaşdırıldı

15 Noyabr 2026 04:36see249

Britaniya Rusiya hərbi bazalarını vurmalıdır

15 Noyabr 2026 01:26see247

Toyuq ətini əvəz edir Tərkibində 25 % zülal var

15 Noyabr 2026 05:06see246

Bitkoinin qiyməti 66 min dollardan aşağı düşdü

15 Noyabr 2026 01:34see215

Həftədə bir məşq fiziki formanı və sağlamlığı yaxşılaşdıra bilərmi?

14 Noyabr 2026 21:54see214

Məşhur model milyarderə ərə getdi

15 Noyabr 2026 00:26see206

Türkiyəli aktyor ev sahibi ilə məhkəməni uddu Kirayə qalmaqalı

14 Noyabr 2026 22:18see190

Bakını qoyub Ağstafaya köçdü 87 yaşlı Xalq artistinin həyatı necə keçir?

15 Noyabr 2026 15:50see190

Yuxusuzluq infarkt və insult riskini artırır Həkimdən xəbərdarlıq

15 Noyabr 2026 14:28see188
newsSon xəbərlər
Günün ən son və aktual hadisələri