Çırpınırdı Qara dəniz, baxıb türk bayrağına! Məşhur mahnı necə yarandı?

Kulis.az "Miksteyp" rubrikasından "Çırpınırdı Qara dəniz" əsəri haqqında materialı və mahnını Xalq artisti Azərinin ifasında təqdim edir.

Türk dünyasının ortaq mənəvi sərvəti, milli qürur və həsrət simvolu olan "Çırpınırdı Qara dəniz" mahnısı, Azərbaycan və Türkiyə xalqlarının tarixi taleyini, dostluq və qardaşlıq bağlarını özündə yaşadan ən təsirli musiqi abidəsidir.
XX əsrin əvvəllərindəki çovğunlu, qanlı tarixi hadisələrin içindən doğan bu bəstə, sadəcə bir musiqi nömrəsi deyil; o, mübarizənin, ümidin, vəfanın və milli dirçəlişin dastanlaşmış tərənnümüdür.
Mahnının şeir mətni 1914-cü ildə Azərbaycan ədəbiyyatının azadlıq aşiqi, istiqlal şairi Əhməd Cavad tərəfindən qələmə alınmışdır.
Şair bu misraları Qara dəniz sahilində, Batumidə olarkən yazmışdır.
Həmin dövrdə Birinci Dünya müharibəsi alovlanmış, Osmanlı dövləti çətin sınaqlarla üz-üzə qalmışdı.
Əhməd Cavad Osmanlı ordusunun və türk xalqının yaşadığı fəlakətləri, Şərqi Anadoludakı müharibə dəhşətlərini yaxından izləyir, "Faciəyə kömək cəmiyyəti" tərkibində təmənnasız yardım fəaliyyəti göstərirdi.
Dənizin çırpınışında türk millətinin əzablarını və eyni zamanda yenilməz ruhunu görən şair, daxilindəki dərin sevgini və kədəri bu misralara köçürdü.
Əsərin mahnıya çevrilməsi isə 1918-ci ildə Azərbaycan musiqi sənətinin korifeyi, dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəylinin adı ilə bağlıdır.
1918-ci ildə Nuru Paşanın rəhbərlik etdiyi Qafqaz İslam Ordusu Azərbaycanı və Bakını erməni-bolşevik işğalından xilas etmək üçün köməyə gələndə, Üzeyir bəy bu böyük xilaskarlıq missiyasına, türk əsgərinin fədakarlığına minnətdarlıq əlaməti olaraq Əhməd Cavadın şeirinə möhtəşəm bir melodiya bəstələdi.
Beləliklə, şeirin yazılmasından 4 il sonra musiqi və sözün tarixi qovuşması baş tutdu.

Mahnı uzun illər Sovet rejimi dövründə Azərbaycan SSR-də qadağan olunsa da, Türkiyədə və mühacirətdə yaşayan soydaşlarımız arasında varlığını davam etdirdi.
SSRİ-nin süqutu və Azərbaycanın müstəqilliyini qaytarılması ilə "Çırpınırdı Qara dəniz" yenidən öz doğma torpağında ucaldı və Türk dünyasının ortaq marşına çevrildi.
"Çırpınırdı Qara dəniz" əsərinin mətni yüksək poetik təşbehlər, coğrafi simvollar və vətənpərvərlik hissləri ilə zəngindir.
Mətndə həm təbiət ünsürləri, həm də tarixi gerçəklik üst-üstə düşərək vahid emosional mənzərə yaradır.
Poemanın ilk misraları təbiətin həyəcanı ilə insanın daxili aləminin harmoniyasını təsvir edir.

"Çırpınırdı Qara dəniz
Baxıb türk bayrağına!
“Ah!…” deyərdim, heç ölməzdim
Düşə bilsəm ayağına.

Burada Qara dənizin çırpınması sadəcə təbii dalğalanma deyil; dəniz sanki şanlı türk bayrağının heybətindən, onun dalğalanmasından həyəcanlanır və coşur.
Lirik qəhrəman – Əhməd Cavad özü bayrağa olan ehtiramını onun "ayağına düşmək" (torpağına, kölgəsinə sığınmaq) arzusu ilə ifadə edir.
"Ah" nidası isə çətin dövrdə çəkilən həsrətin və kömək istəyinin səmimi fəryadıdır.
Mətnin davamında türklüyün azadlıq rəmzlərinə birbaşa müraciət yer alır.

Ayrı düşmüş dost elindən,
İllər var ki, çarpar sinən!..
Vəfalıdır gəldi, gedən,
Yol vər Türkün bayrağına!

"Çırpınırdı Qara dəniz" sadəcə tarixi bir nəğmə deyil.
O, Əhməd Cavadın alovlu poeziyası ilə Üzeyir Hacıbəylinin dahi musiqisinin qovuşduğu, zamanın və siyasi sərhədlərin toxuna bilmədiyi əbədi qardaşlıq marşıdır.
Bu bəstə hər səslənəndə iki qardaş dövlətin kədərdə və sevincdə bir olan tək qəlbini bütün dünyaya xatırladır.