Çox sıxmaq, ya sərbəst buraxmaq?

“Həddən artıq sərbəstlik, həm də ciddi nəzarət uşağın inkişafında balanssızlığa səbəb ola bilər. İfrat sərbəstlik, adətən, uşağın özünü təhlükəsiz hiss etməməsinə, sərhədləri dərk etməməsinə və məsuliyyət hissinin formalaşmamasına gətirir. Belə mühitdə böyüyən uşaqlar qaydalara uyğunlaşmaqda çətinlik çəkə, qərar verməkdə impulsiv davrana bilərlər”.

Bunu “Yeni Sabah”a uşaq psixoloqu Zeynəb Əyyubova deyib.

Psixoloq vurğulayıb ki, digər tərəfdən, yüksək nəzarət və sərt tərbiyə uşağın özünə güvənini zəiflədər, təşəbbüskarlığını məhdudlaşdırar və valideynlə uşaq arasında emosional məsafə yaradar:

“Bu tip tərbiyədə böyüyən uşaqlar qorxulu, gərgin və ya üsyankar ola bilirlər. Psixologiyada ən sağlam model “demokratik valideynlik” adlanır. Bu yanaşmada həm sərhədlər var, həm də uşağa seçim etmə, öz fikrini bildirmə və tədricən müstəqil olma imkanı verilir.

Valideyn həm nəzarət edir, həm də azadlıq tanıyır; uşağın yaşına uyğun məsuliyyət paylaşılır. Əslində, sərbəstlik bir anda verilmir, mərhələli şəkildə artırılır. Uşağın yaşı, emosional yetkinliyi və situasiyanı dərk etmə bacarığı nəzərə alınmalıdır”.

Z. Əyyubova qeyd edib ki, sərbəstliyin ən sadə formaları var və bura geyimini seçmək, hansı oyunu oynayacağını müəyyən etmək, kiçik ev işlərində iştirak etmək daxildir. Bu dövrdə əsas məqsəd “özüm edə bilərəm” hissini gücləndirməkdir:

“Artıq məktəb yaşında uşaq daha geniş məsuliyyət daşıya bilər. Məsələn, dərs vaxtını planlanlaşdırma, öz otağını səliqəyə salmaqda və kiçik sosial qərarlar verməkdə ona sərbəstlik tanımaq olar. Bu dövr yeniyetməliyə keçid mərhələsidir. Uşaq artıq emosiyalarını, münasibətlərini və şəxsi məkan ehtiyacını daha çox hiss edir. Valideyn sərhədləri qoruyaraq, lakin yeniyetməyə daha geniş seçim imkanı yaradaraq onun özünüdərkinə dəstək olmalıdır.

Bu mərhələdə sərbəstlik daha çox müstəqil qərarvermə üzərində qurulur. Lakin valideyn nəzarəti tamamilə aradan qaldırmamalıdır, sadəcə nəzarət forması dəyişir: birbaşa müdaxilə deyil, müşahidə və dialoq. Nəticə etibarilə, uşaq tərbiyəsində ən uğurlu model sərbəstlik və nəzarətin balanslı şəkildə tətbiq olunduğu yanaşmadır. Valideyn həm qaydalar qoymalı, həm də uşağın özünü ifadə etməsinə şərait yaratmalıdır. Unutmaq olmaz ki, hər bir uşaq fərqlidir və tərbiyə prosesi də həmin fərdiyyətə uyğun şəkildə qurulmalıdır”.

Aytac Əliyeva