Daha çox istehsal olunur, yoxsa istehlak? ARAŞDIRMA

Azərbaycanda yerli istehsal son illərdə iqtisadi siyasətin əsas istiqamətlərindən biri kimi prioritet elan olunub. Məqsəd həm idxaldan asılılığı azaltmaq, həm də daxili bazarı yerli məhsullarla təmin etməkdir. Lakin real vəziyyət göstərir ki, yerli istehsal artsa da, istehlakın həcmi və strukturu ilə tam balans hələ formalaşmayıb.

Azərbaycanda daha çox istehsal olunur, yoxsa daha çox istehlak?

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Azərbaycanda istehsalın ümumi vəziyyəti

Rəsmi statistikaya görə, 2026-cı ilin ilk aylarında ölkədə 9,3 milyard manatlıq sənaye məhsulu istehsal edilib və ümumi iqtisadi artım qeydə alınıb .

Bu göstərir ki, istehsal sahəsində ümumi dinamika müsbətdir. Xüsusilə aşağıdakı sahələrdə artım müşahidə olunur:

- sənaye və energetika

- kənd təsərrüfatı (meyvə-tərəvəz, bəzi ərzaq məhsulları)

- tikinti materialları

Lakin bu artım daha çox xammal və yarımfabrikat istehsalı üzərində qurulub. Emal sənayesi və yüksək əlavə dəyər yaradan məhsulların payı hələ də məhduddur.

İstehlak: daxili bazarın real tələbi

Statistik göstəricilər göstərir ki, ölkədə pərakəndə ticarət dövriyyəsi 3,6% artıb . Bu isə istehlakın stabil şəkildə genişləndiyini göstərir.

Lakin burada əsas məsələ istehlakın mənbəyidir:

daxili bazarda satılan məhsulların əhəmiyyətli hissəsi idxal məhsullarıdır

xüsusilə elektronika, geyim, bəzi ərzaq və hazır məhsullar üzrə xarici asılılıq qalır

Bu o deməkdir ki, istehlakın artımı yerli istehsalın artımını tam kompensasiya etmir.

Daha çox istehsal olunur, yoxsa istehlak?

Mövcud vəziyyətə əsasən belə nəticə çıxarmaq olar:

Azərbaycan ümumi iqtisadi dəyər baxımından istehsal edən ölkədir (xüsusilə enerji və xammal sahəsində)

lakin istehlak strukturu baxımından idxaldan asılılıq qalır

Yəni: xammal və enerji - daha çox istehsal olunur

hazır məhsullar və istehlak malları - daha çox idxal edilir

Bu səbəbdən real iqtisadi balansda istehlak yerli istehsaldan daha geniş və müxtəlifdir.

Qiymətlər: yerli istehsalın təsiri varmı?

2026-cı ilin məlumatına görə, Azərbaycanda illik inflyasiya təxminən 5-6% civarındadır, qida məhsullarında isə bu göstərici daha yüksək -7%-ə yaxın olub. Qiymətlərin formalaşmasına təsir edən əsas faktorlar:

1. İdxaldan asılılıq

İdxal olunan məhsulların qiyməti:

dünya bazar qiymətlərindən

valyuta məzənnəsindən

logistika xərclərindən asılıdır. Bu da daxili bazarda qiymətlərin tez dəyişməsinə səbəb olur.

2. Yerli istehsalın məhdudluğu

Əgər məhsul ölkədə kifayət qədər istehsal olunmursa:

bazarda rəqabət azalır

qiymətlər daha yüksək olur

Məsələn, bəzi ərzaq məhsullarında yerli istehsal artsa da, mövsümi dalğalanmalar qiymət artımına səbəb olur.

3. Xərclərin artması

Son statistikaya görə:

enerji və xidmət xərcləri artıb

nəqliyyat və logistika bahalaşıb

Bu isə istehsalın maya dəyərini artıraraq son qiymətə təsir edir .

Yerli məhsullar qiymət baxımından daha sərfəlidirmi?

Bu sualın cavabı sahədən asılıdır:

- Ərzaq məhsulları

- Yerli məhsullar (tərəvəz, süd, bəzi ət məhsulları) çox vaxt daha ucuz olur

Lakin mövsümdənkənar dövrdə qiymət fərqi azalır

Sənaye və qeyri-ərzaq malları

Yerli məhsulların çeşidi məhduddur

İdxal malları daha rəqabətli və bəzən daha keyfiyyətli olur

Müqayisəli baxış: Azərbaycan və inkişaf etmiş ölkələr

Avropa ölkələrində:

daxili bazarın böyük hissəsi yerli istehsalla təmin olunur

kənd təsərrüfatı və sənaye arasında balans qurulub

dövlət subsidiyaları və texnologiya istehsalı gücləndirir

Azərbaycanda isə əsas problemlər:

istehsalın diversifikasiya olunmaması

texnoloji istehsalın zəifliyi

idxaldan asılılıq

Mövcud problemlər

yerli istehsalın struktur baxımından zəifliyi

yüksək texnologiyalı məhsulların azlığı

kənd təsərrüfatında məhsuldarlıq fərqləri

bazarda idxal məhsullarının dominantlığı

Həll yolları

emal sənayesinin inkişafı

yerli istehsalçılara subsidiya və vergi güzəştləri

logistika və saxlama sistemlərinin yaxşılaşdırılması

kənd təsərrüfatında texnologiyanın tətbiqi

“Made in Azerbaijan” brendinin gücləndirilməsi

Azərbaycanda yerli istehsal artım mərhələsində olsa da, hələlik daxili istehlakı tam qarşılamaq gücündə deyil. Ölkə iqtisadiyyatı xammal istehsalı baxımından güclü olsa da, hazır məhsullar üzrə idxaldan asılılıq qalır.

Bu balans qiymətlərə də təsir edir: idxaldan asılı sahələrdə qiymətlər daha dəyişkən və yüksək olur, yerli istehsalın güclü olduğu sahələrdə isə qiymətlər daha stabil qalır.

Uzunmüddətli perspektivdə əsas məqsəd istehsal və istehlak arasında balans yaratmaq və daxili bazarı yerli məhsullarla təmin etməkdir.