Dalana dirənən sülh planı: sərt bölünmələr başlayır

ABŞ-ın keçmiş prezidenti Donald Trampın Ukrayna müharibəsinin dayandırılması ilə bağlı irəli sürdüyü sülh planı artıq faktiki olaraq dalana dirənmiş vəziyyətdədir. Putinin son günlərdə Ukraynada sülh müqaviləsi haqqında səsləndirdiyi bəyanatlar da göstərir ki, nə Kreml, nə Kiyev, nə də Avropa Trampın təqdim etdiyi çərçivədə kompromisə hazır deyil. Bu isə müharibənin yeni mərhələyə keçməsi və geosiyasi xəritədə daha sərt bölünmələrin yaranması deməkdir.

Moskvanın mövqeyi: Sülh planı yoxdur, sadəcə müzakirə…

Putin açıq şəkildə bəyan edib ki, Kremlin Ukrayna üçün ayrıca “sülh müqaviləsi layihəsi” olmayıb. Sadəcə olaraq Rusiya tərəfinin müzakirəyə çıxarmaq istədiyi bir sıra bəndlər mövcuddur. O bildirib ki, gələn həftə Moskvada ABŞ nümayəndə heyəti ilə keçiriləcək görüşdə məhz bu məqamlar ətrafında danışıqlar aparılacaq.

Bir sözlə, Rusiya Prezidenti Putinin noyabrın 27-də verdiyi bəyanatlar Kremlin sülhdə deyil, sülh danışıqları adı altında manipulyasiya etməklə vaxt uzatmaqda maraqlı olduğunu göstərir. Daha konkret ifadə etsək, vaxt qazanmaqla böyük itkilər hesabına olsa da, Ukraynanın daha bir ərazisini zəbt etmək, həm də şərtlərini zamanla qarşı tərəfə qəbul etdirməkdir niyyətindədir.

Moskvanın mövqeyinin əsas konturları belədir:

- Krım və Donbas üzərində Rusiyanın suverenliyinin tanınması

Bu məsələ ABŞ-la danışıqlarda Kreml üçün “qırmızı xətt” statusunda qalır. Rusiya Kiyevin deyil, beynəlxalq ictimaiyyətin bu ərazilər üzərində Rusiyanın hakimiyyətini tanımasını tələb edir.

- Döyüşlərin yalnız Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin mövqelərini tərk etməsindən sonra dayandırılması

Bu şərt faktiki olaraq ultimatum xarakteri daşıyır və Ukraynanın hazırkı siyasi rəhbərliyinin qəbul edə biləcəyi çərçivədən kənardadır.

- Ukrayna rəhbərliyi ilə sənəd imzalamağın mümkünsüzlüyü

Putinə görə, Zelenski hakimiyyəti prezident seçkilərindən yayınmaq üçün strateji səhvə yol verib və belə bir hökumətlə hüquqi qüvvəyə malik razılaşma imzalamaq mənasızdır.

- Avropa ilə təhlükəsizlik sisteminin müzakirəsinə hazır olmaq

Rusiya bildirir ki, Avropaya hücum niyyətində deyil və qitədə yeni təhlükəsizlik arxitekturası barədə Qərblə geniş müzakirələrə açıqdır. Eyni zamanda Moskva Avropada rus aktivlərinin müsadirəsinə cavab tədbirləri paketini hazırlayır.

ABŞ-ın mövqeyi: Rusiyanın tələbləri nəzərə alınır, amma qəbul edilmir

Vaşinqton rəsmi səviyyədə Rusiyanın mövqelərini “müzakirə predmeti” kimi saxlayır. ABŞ-ın Ukrayna ilə bağlı bəndlər siyahısının gələcək razılaşmalar üçün əsas ola biləcəyi iddiası da bunu göstərir. Lakin konkret məsələlərdə, xüsusən ərazi bütövlüyü Trampın planını real siyasi mexanizmdən daha çox diplomatik niyyət bəyanatına çevirir.

Trampın planındakı bəzi məqamlar hazırkı reallıqda hətta “gülünc” görünür. Ən əsası isə plan nə Ukraynanın, nə Avropanın, nə də Rusiyanın strateji gözləntilərini qarşılaya bilir.

Trampın planının dalana dirənmə səbəbləri:

- Plan tərəfləri tam qane etmir. Yəni Ukrayna üçün ərazi bütövlüyü, Rusiya üçün Krım-Donbas məsələsi, Avropa üçün təhlükəsizlik zəmanətləri. 

- Siyasi iradə yoxdur: Zelenski Moskvanın şərtlərini qəbul edə bilməz, Putin isə geri addım atmayacağını bildirir. Bu tərəflər üçün siaysi ölümə bərabər qərardır.

- Geosiyasi güc balansı dəyişməyib: Qarşıdurma hələ heç bir tərəf üçün kritik məğlubiyyət səviyyəsinə çatmayıb.

- ABŞ və müttəfiqləri arasındakı siyasi fikir ayrılığı: Trampın planı nə demokratlar, nə də Avropadakı müttəfiqlər tərəfindən legitim siyasi sənəd kimi qəbul edilir.

Sülh prosesinin dalana dirənməsi müharibənin daha uzunmüddətli və daha sərt fazaya keçəcəyi anlamına gəlir. Bu isə bir neçə istiqamətdə ciddi nəticələr doğurur.

Ən böyük zərbə Ukraynaya dəyir. Bu, birmənalı faktdır. Ukrayna həm insan resursu, həm iqtisadiyyat, həm də ərazi baxımından davamlı şəkildə itkilər verir. Bu müharibə həm də “vəkalət müharibəsi”dir və Ukrayna kollektiv Qərbin strateji maraqları fonunda ön xəttə itələnib. Müharibənin uzanması Ukraynanın suverenlik perspektivlərini daha da zəiflədir.

Bu müharibədən Rusiya və Avropa da udmur, əksinə itirir. Hərçənd ki, Rusiya iqtisadi cəhətdən adaptasiya baxımından müəyyən irəliləyişlər əldə etsə də, sanksiyalar dərinləşir, hərbi xərclər artır, Avropa ilə münasibətlər geri dönməz şəkildə pozulur. Müharibənin uzanması və sülh şərtlərini qəbul etmədiyi təqdirdə sanksiyalar daha da sərtləşdirilərsə, bu nəticə etibarilə Rusiyanın iqtisadiyatının iflasına gətirib çıxara bilər.

Müharibənin uzanmasının Avropa üçün nəticələrinə gəldikdə deyə bilərik ki, bu, enerji resurslarının bahalaşması, iqtisadiyyatda böhranın dərinləşməsi, müdafiə xərclərinin rekord səviyyəyə yüksəlməsi, NATO daxilində fikir ayrılıqları, Rusiya ilə təhlükəsizlik böhranının davam etməsi əsas problemlərdir.

Kimlər üçün müharibənin uzanması sərfəlidir?

- ABŞ-ın müəyyən dairələri: Rusiya Avropadan ayrılır, NATO güclənir, Avropa daha çox Vaşinqtona bağlanır.
- Silah sənayesi: ABŞ və Avropanın hərbi-sənaye kompleksləri rekord sifarişlər alır.
- Çin: ABŞ–Rusiya–Avropa üçbucağındakı gərginlik Pekinin geosiyasi manevr imkanlarını genişləndirir və Rusiyanı daha çox asılı vəziyyətə salır.

Bütün bunlar isə onu deməyə əsas verir ki, Trampın sülh planı artıq aktuallığını itirib və real diplomatik mexanizmə çevrilmək imkanından məhrumdur. Moskvanın irəli sürdüyü şərtlər və Vaşinqtonun qeyri-müəyyən mövqeyi göstərir ki, müharibə yaxın müddətdə bitməyəcək.

Bu dalan yalnız Ukraynanın deyil, Avropanın da uzunmüddətli təhlükəsizlik böhranına sürükləndiyini göstərir. Rusiya ilə Qərb arasındakı danışıqların perspektivi isə hələlik çox zəif görünür. Müharibənin uzanması isə yeni reallıqlar və yeni böhranlarla müşayiət olunacaq.

Mürtəza