Ankarasız qurulan masa: Dalana dirənən Ağ Ev Tehran böhranı

Vaşinqton və Tehran arasında yenidən gündəmə gələn danışıqların məkanı təsadüfi seçilməyib. ABŞ və İran bu dəfə Ankaranın vasitəçiliyindən açıq şəkildə imtina edərək Omanı “neytral coğrafi məkan” kimi seçiblər. Rəsmi izah sadədir: Oman vasitəçi deyil, sadəcə görüş yeridir. Lakin geosiyasi reallıq bu qərarın arxasında daha dərin və strateji səbəblərin dayandığını göstərir.

Birinci və əsas səbəb Ankaranın vasitəçi olaraq prosesə real təsir gücünə malik olmasıdır. Türkiyə sadəcə ev sahibi deyil, regional və qlobal çəkisi olan siyasi aktordur. Ankara masanın qurulduğu yerdə oyunun qaydalarına toxuna, gündəliyi dəyişə və tərəflərin manevr imkanlarını məhdudlaşdıra bilərdi. Bu isə nə Vaşinqtonun, nə Tehranın, nə də Təl-Əvivin maraqlarına uyğundur.
İkinci səbəb isə Türkiyənin əldə edəcəyi siyasi dividend qorxusudur. ABŞ–İran kimi qlobal böhran yaradan bir dosyenin Ankaranın vasitəçiliyi ilə irəliləməsi Türkiyəni təkcə Yaxın Şərqdə deyil, qlobal diplomatik sistemdə “əzilməz oyunçu” statusuna çıxarardı. Bu statusu bölüşmək istəməyən güclər Ankaranı masadan kənarda saxlamağa çalışdılar.

Oman seçimi isə bu baxımdan “təhlükəsiz zonadır”. Lakin tarix göstərir ki, Oman danışıqları sabit nəticə vermir. 2025-ci ildə ABŞ–İran dialoqunun məhz Oman platformasında iflasa uğraması və ardınca 12 günlük hərbi eskalasiyanın baş verməsi bu ölkəni “uğursuz dialoq məkanı” kimi yaddaşlara yazıb. O vaxt Ağ Evin danışıqlardan imtinası və sonradan İranın nüvə obyektlərinə endirilən zərbələr bu formatın nə qədər kövrək olduğunu sübut etdi.

Hazırkı mərhələdə isə vəziyyət daha ağırdır. Ağ Ev administrasiyası artıq yalnız nüvə proqramı ilə kifayətlənmir. Rejim dəyişikliyi və ya ən azı dərin struktur islahatları Vaşinqtonun əsas şərtlərinə çevrilib. ABŞ yaxşı anlayır ki, mövcud rejim yerində qaldığı müddətdə istənilən razılaşma Tehran üçün sadəcə vaxt qazanmaq alətidir. İran bu ssenarini dəfələrlə oynayıb və yenidən oynamaq niyyətini gizlətmir.

Bu isə danışıqları çıxılmaz nöqtəyə aparır. Çünki Tehran üçün rejim məsələsi “qırmızı xətdir”. ABŞ və İsrail isə bu xətti aşmaqda israrlıdır. Təl-Əviv üçün İranla hər hansı razılaşma yalnız sistemli dəyişikliklə mənalıdır. Əks halda, İsrail bu prosesi milli təhlükəsizliyinə birbaşa təhdid kimi görür.
Bu mənzərədə Ankaranın oyundan kənarlaşdırılması paradoksal vəziyyət yaradır. Çünki bölgədə həm İranla danışa bilən, həm ABŞ-la strateji dialoqa malik olan, həm də İsrail üzərində real təsir rıçaqları olan yeganə ölkə məhz Türkiyədir. Ankaranı prosesdən uzaq tutmaq dialoqu zəiflətmək, onu formal və nəticəsiz etmək deməkdir.

Nəticə etibarilə, Omanda başlayacaq danışıqların sonadək davam edəcəyinə dair ciddi optimizm yoxdur. Tərəflərdən birinin istənilən mərhələdə masanı tərk etməsi real ssenaridir. Əgər bu baş verərsə, bölgə yenidən hərbi-siyasi eskalasiya mərhələsinə daxil ola bilər.

Və bu nöqtədə dəyişməyən bir həqiqət qalır:

Ankaranı masadan kənarlaşdırmaq mümkündür, amma regionda sabitliyi onsuz qurmaq mümkün deyil.
Türkiyə bu prosesdə iştirak etməsə belə, onun təsiri hiss olunacaq. Çünki Yaxın Şərqin taleyi hələ də Ankarasız yazılmır.

Mürtəza