DİNİ BİLİKLƏ ƏXLAQ ARASINDA İnsanı dəyişdirən nədir?

Rəsul Mirhəşimli

İnsan Qurani-Kərimi oxuyarkən əslində nə axtarır? Allahın buyurduqlarını öyrənmək, dini vəzifələrini yerinə yetirmək, yoxsa özünü tanımaq və həyatına istiqamət vermək? Bu sualların cavabı dini anlayışın mahiyyətini müəyyənləşdirmək baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki Quranı oxumaqla onun mənasını anlamaq, ayələri əzbərləməklə onların göstərdiyi yolla yaşamaq eyni şey deyil. Dini bilik insanın düşüncəsinə, xarakterinə və davranışlarına təsir göstərmirsə, burada təkcə məlumat çatışmazlığından deyil, həmin məlumatın mahiyyətinin dərk olunması ilə bağlı problemə də diqqət çəkmək lazımdır.

Qurani-Kərimin ilk nazil olan ayələrinin “Oxu!” əmri ilə başlaması İslamın elmə, biliyə və insanın idrak qabiliyyətinə verdiyi əhəmiyyətin mühüm göstəricisidir. “Ələq” surəsinin ilk ayələrində oxumaq, insanın yaradılışı və öyrətmə anlayışları bir-biri ilə əlaqəli şəkildə təqdim olunur. Ardınca qələm vasitəsilə öyrətmədən bəhs edilir. Bu ardıcıllıq təsadüfi deyil, insanın mənəvi və intellektual inkişafı öyrənmək, düşünmək və əldə etdiyi biliyi başqalarına ötürmək imkanları ilə bağlıdır. Beləliklə, İslamın ilk çağırışlarından biri insanı cəhalətdən uzaqlaşmağa, biliyə yiyələnməyə və dünyanı dərk etməyə səsləyir.

Qələmə and içilən “Qələm” surəsinin başlanğıcı da bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. Qələm yalnız yazı vasitəsi deyil, biliyin qorunması, düşüncənin ifadəsi və təcrübənin nəsildən-nəslə ötürülməsi üçün mühüm vasitədir. Yazı insanın yaddaşını fərdi təcrübənin sərhədlərindən çıxararaq ümumi biliyə çevirir. Oxumaq isə həmin biliyi mənimsəmək, onun üzərində düşünmək və nəticə çıxarmaq imkanı yaradır. Bu mənada Quranın oxumağa çağırışı yalnız müqəddəs mətnin tilavəti ilə məhdudlaşdırıla bilməz. Onun yaratdığı düşüncə insanı öyrənməyə, suallar verməyə, həqiqəti araşdırmağa və əldə etdiyi biliyin məsuliyyətini daşımağa yönəltməlidir.

Lakin burada mühüm bir məsələ meydana çıxır, oxumaq insanın həyatında hansı dəyişiklikləri yaratmalıdır? Əgər insan çoxlu dini məlumat əldə edir, ayələri əzbərləyir, ibadətlərini yerinə yetirir, amma gündəlik münasibətlərində dürüstlükdən uzaqlaşır, başqalarının haqqını pozur və öz maraqlarını hər şeydən üstün tutur, onda onun biliyi davranışlarına nə dərəcədə təsir göstərib? Bu sual dini həyatın zahiri tərəfi ilə mənəvi mahiyyəti arasındakı münasibəti anlamaq üçün vacibdir. Dini bilik özlüyündə dəyərli olsa da, onun insan xarakterində və qərarlarında təzahür etməsi həmin biliyin həyati əhəmiyyətini üzə çıxarır.

İslamda iman yalnız insanın daxilində daşıdığı etiqad kimi təqdim edilmir. İmanla əməl, ibadətlə əxlaq, fərdi mənəviyyatla ictimai məsuliyyət bir-birindən ayrı düşünülməməlidir. Namaz insanın Allah qarşısında məsuliyyətini xatırladırsa, həmin məsuliyyət onun insanlarla münasibətlərində də görünməlidir. Oruc nəfsə hakim olmaq, istəkləri nizamlamaq və ehtiyac içində olan insanların vəziyyətini anlamaq baxımından mənəvi tərbiyə vasitəsidirsə, onun nəticəsi insanın gündəlik davranışında hiss olunmalıdır. Zəkat və sədəqə isə sərvətin yalnız şəxsi rahatlıq vasitəsi olmadığını, cəmiyyət qarşısında öhdəlik də yaratdığını göstərir.

Bu baxımdan, ibadətin mənası müəyyən vaxtlarda yerinə yetirilən dini vəzifələrlə məhdudlaşmır. İbadət insanın həyatına istiqamət verən, onun qərarlarına təsir göstərən mənəvi məsuliyyət olmalıdır. Namaz qılıb başqasının haqqını yeyən, oruc tutub ehtiyac sahibinə qarşı laqeyd qalan, dini mərasimlərdə iştirak etdiyi halda ailəsində və işində haqsızlıq edən insanın davranışları ilə bəyan etdiyi dəyərlər arasında ziddiyyət yaranır. Bu ziddiyyəti görmək üçün kiminsə inancına hökm verməyə ehtiyac yoxdur. Sadəcə, insanın öz əməlləri ilə müdafiə etdiyi mənəvi prinsiplər arasında uyğunluq olub-olmadığını soruşmaq kifayətdir.

Qurani-Kərimin “Ənkəbut” surəsinin 45-ci ayəsində namazın insanı çirkin və yolverilməz əməllərdən çəkindirməsi vurğulanır. Bu ayənin mənası ibadətlə əxlaq arasındakı əlaqəni anlamaq üçün mühüm əsasdır. Əgər namaz insanın həyatında təkrarlanan ibadət olaraq qalır, lakin onun davranışlarına heç bir təsir göstərmirsə, həmin insan ibadətin mənəvi məqsədi barədə daha dərindən düşünməlidir. Burada söhbət insanın qüsursuz olmasından getmir. Hər kəs səhv edə, nəfsinə məğlub ola və yanlış qərar verə bilər. Əsas məsələ səhvi qəbul etmək, ondan nəticə çıxarmaq və özünü düzəltməyə çalışmaqdır. Dini həyatın səmimiyyəti də insanın öz qüsurlarına münasibətində üzə çıxır.

Möminin xüsusiyyətlərini yalnız zahiri əlamətlərlə müəyyənləşdirmək cəhdi də dini anlayışın məhdudlaşdırılmasına gətirib çıxara bilər. İnsanın geyimi, danışıq tərzi və dini mərasimlərdə iştirakı onun mənəvi dünyası haqqında müəyyən təsəvvür yaratsa da, xarakterini bütövlükdə müəyyən etmir. Dürüstlük, əmanətə sədaqət, ədalət, mərhəmət, təvazökarlıq və başqalarının hüquqlarına hörmət insanın mənəvi keyfiyyətlərini qiymətləndirmək üçün mühüm meyarlardır. İnsan özünü dindar hesab edə bilər, lakin bu iddia onun başqalarına qarşı davranışlarını qiymətləndirmək zərurətini aradan qaldırmır. Eyni zamanda, kiminsə dini biliyinin az olması onun bütün əxlaqi keyfiyyətlərdən məhrum olduğu anlamına gəlmir. Məsələ insanları zahiri görünüşlərinə görə təsnif etməkdə deyil, mənəvi prinsiplərin gündəlik həyatda necə yaşadıldığını anlamaqdadır.

Dini kimliklə real davranış arasındakı ziddiyyət yalnız fərdi mənəviyyat problemi deyil, ictimai münasibətlərə də təsir edən məsələdir. İnsanların bir-birinə etimadı, cəmiyyətdə ədalət hissinin qorunması və ictimai həmrəyliyin möhkəmlənməsi böyük ölçüdə gündəlik davranışlardan asılıdır. Əgər bir insan dini dəyərlərdən danışdığı halda ticarətdə aldadırsa, işində vəzifəsindən sui-istifadə edirsə, zəifin hüququnu tapdalayırsa, onun davranışı yalnız şəxsi qüsur kimi qalmır. Belə hallar insanların bir-birinə inamını sarsıdır, dini dəyərlərin ictimai nüfuzuna da mənfi təsir göstərə bilir. Buna görə dini dəyərlərin cəmiyyətdə təbliği yalnız mərasimlərin təşkili və dini məlumatların yayılması ilə məhdudlaşmamalıdır. Ədalətli münasibətlərin qurulması, haqqın qorunması və sosial məsuliyyətin gücləndirilməsi də bu işin mühüm hissəsidir.

Quranın insanı yönəltdiyi mənəvi məsuliyyət yoxsullara, yetimlərə və ehtiyac sahiblərinə münasibətdə də özünü göstərir. “Maun” surəsində dini məsuliyyəti inkar edən insanın yetimi sərtliklə qovması və yoxsulu yedirtməyə təşviq etməməsi tənqid olunur. Surənin davamında namaz qıldıqları halda, ibadətlərinin mahiyyətindən uzaqlaşan şəxslər barədə xəbərdarlıq edilir. Burada diqqətçəkən məqam budur ki, dini davranışla sosial münasibət eyni mənəvi çərçivədə qiymətləndirilir. İnsanın ibadət etməsi başqasının ehtiyacını görməməsinə bəraət qazandırmır. Əksinə, dini dəyərlər insanı başqalarının vəziyyətinə həssas yanaşmağa, imkan daxilində yardım göstərməyə məsuliyyət daşımağa sövq etməlidir.

Bu yanaşma müsəlmanın cəmiyyətdəki rolunu da aydınlaşdırır. Dindar insanın ictimai həyatda iştirakı yalnız öz dini vəzifələrini yerinə yetirməklə bitmir. O, eyni zamanda qonşusunun hüququna hörmət etməli, ailəsində ədalətli davranmalı, işində dürüst olmalı və başqalarının əziyyətindən özünə fayda əldə etməməlidir. 

Dini biliklərin əmələ çevrilməsi üçün ağıl və təfəkkürün rolu da nəzərdən qaçırılmamalıdır. Quran insanı dəfələrlə düşünməyə, müşahidə etməyə və yaradılışın əlamətləri üzərində təfəkkürə çağırır. Bu çağırışlar insanın sual verməsini və həqiqəti anlamağa çalışmasını dəyərsizləşdirmir, əksinə, düşüncəni mənəvi axtarışın mühüm vasitələrindən biri kimi təqdim edir. Dini mövzuların öyrənilməsində də mənbələri araşdırmaq, ayələrin məzmununu və kontekstini anlamaq, fərqli şərhləri müqayisə etmək vacibdir. Hər deyilən fikri araşdırmadan qəbul etmək, dini ad altında yayılan yanlış məlumatları yoxlamadan başqalarına ötürmək insanı həqiqətə yaxınlaşdırmır. Elmə və biliyə verilən əhəmiyyət insanın məlumatı məsuliyyətlə əldə etməsini və ondan düzgün istifadə etməsini də nəzərdə tutur.

Tənqidi düşüncə ilə inanc arasında ziddiyyət görmək də doğru yanaşma deyil. Tənqidi düşüncə hər şeyi rədd etmək deyil, iddiaları əsasları ilə birlikdə araşdırmaq, həqiqətlə yanlış təsəvvürləri ayırmaq və qərarları düşünərək vermək bacarığıdır. 

Dini mətnləri anlamağa çalışan insanın sualları ola bilər. Bu sualların mövcudluğu özlüyündə mənəvi çatışmazlıq demək deyil. Əksinə, düzgün cavab axtarışı insanın biliyini dərinləşdirə bilər. Bununla yanaşı, dini bilik yalnız nəzəri mübahisələr səviyyəsində qaldıqda onun əxlaqi nəticələri arxa plana keçə bilər. 

Əsas məqsəd daha çox məlumat toplamaqla kifayətlənmək deyil, həmin məlumatın insanın həyata münasibətini necə dəyişdirdiyini də anlamaqdır.