Dini ruhani anlamlı coğrafi yer adları “Şemanaixa” “Şamaxı” antronimləri

Qismət Yunusoğlu,
Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi

Dünya cəmiyyətinin ilkin təkamül mərhələsində Qəbilə-Tayfa birliklərinin dini-mistik dünyadərkində İlahi Qüvvələrə tapınma minilliklərlə davamlı olduğundan, iri quru parçaları, qitə və materiklərdə ibtidai icma quruluşunun sakral təriqətlərinə çevrilmiş, İlahi-Mistik təlimlərə çevrilmişdir. Ruhani dünyadərkində İlahi Haqqa qovuşmağın mistik- ruh qüvvələri tərənnüm edilmiş, İnsan-Həyat mübarizəsində ilkin tapınma ocağına çevrilmiş və müqəddəsləşmişdir. XXI əsr Dünya Təkamül mərhələsində bu İlahi Haqqa tapınma Amerika və Asiya qitələrində əski Türk qəbiələrində, etno-milli tayfa İttifaqlarında-Şamançılğın təlimləri kimi qalmaqdadır.

Haşiyə. Tək Tanrıya Ruhların qanadlarında tapınan Şamanlar Türküstan diyarının qızmar düzənlərində,, Sabir/Sibir bölgəsinin sıx meşələrində, Amerika qitəsinin daimi buz örtüyü....ərazilərində yaşamaqla, hazırda 40 min nəfərə qədər olduğu bildirilir.Əski Ruhani-Mistik dünyadərki təriqətinin-Şamançılığın 10-15 min illik tarixə malik olması, ilk növbədə protoTürk və Türkdilli etno-milli qövmünün Haqq İnancı kimi qorunub saxlanılmı, digər Dini Haqq-Müqəddəs İnam təriqətlərinin təməl dəyərlərinə çevrilmişdir. Təbii ki, tarixi, coğrafi, fəlsəfi...elmi-dünyəvi dünyarərkində izi də qalmaqdadır, toponimlərin timsalında....

“Şemanaixa”, “Şemonaixa”, “Şemanaya”...“Şamaxı” antronimlərin etimoloji təhlili bu baxımdan istisna deyildir...

Qədim yunan coğrafiyaşünası K.Ptolomey (100-170-ci illər) “Coğrafiya” əsərinə əlavə etdiyi xəritədə Qafqaz Albaniyası/Azərbaycanın 29 şəhəri barədə məlumat vermişdir, o cümlədən, Şamaxı şəhərinin adını çəkmişdir-“Mamaxiya”,“Kemayexa/Camaxeya”, “Kamexiya”...toponimləri kimi....Əski protoTürk analmında “kom”, “kam”...sözləri “yığcam”, “yığılmaq”, “birləşmək”...kimi mənaları verib, “koma”, “komanda”...anlamı bu mənaları ehtiva etdiyindən “Kemayexa”-“Ruhların toplandığı, yığışdığı, cəm olunduğu yer” etimoloji təsvirinə uyğundur. Axı, Şirvan-Qobustan bölgəsi qədim Azərbaycanın dini-sakral, İlahi Haqq...inancının mərkəzləşmiş əski Ocaqlarından biridir...Şamançılığın özəl hökmlərində mistik “Ruhların cağırılması”, “Ruhlara sitayiş”, “Ruhların kölgəsinə sığınmaq”....sakral dəyərlər olaraq qəbul edildiyindən, müvafid coğrafi adların/toponimlərin törəməsində də təsirsiz ötüşməyibdir. Axı, minilliklərlə, dni inanc hökmünə malik olub, həmin antrotoponimlərin də yaşları əski tarixi mərhələlərlə ölçülür....

Türk-Müsəlman coğrafiyası toponimlərinin etimoloji, elmi-nəzəri təhlili bir daha sübut etmişdir ki, Türkdilli xalqların əski Ailə-Dil soykökündə minilliklərlə assimlyativ-filoloji, dialekt-şivə...dəyişikliyi ilkin protoTürk leksik ifadəsinə uyğun, sonrakı mərhələdə isə ƏrHun/YeniSu əlifbasının sistematikasının, Hun-Quz-Sak/Saxa, Uyğur-Göy Türklər...qəbilə-tayfa dillərinin ilkinliyi Təkamül mərhələsi timsalında bu böyük coğrafi hüdudlarda dəyişilmədən saxlanılmışdır. Özündə tarixi yaşadan hər bir toponim ümumilikdə böyük coğrafi hüdudların bir nişanəsi kimi əhəmiyyətlidir ki, bu baxımdan Cənubi Sibir şöllərində, Aral/Ural dağlıq qurşağında, qədim Ulu Tau/Altay silsilələrində, eləcə də, Xəzər dənizi yaxınlığında...yaranmış “Şemanaixa”, “Şemonaixa”, “Şemanaya”...“Şamaxı”...yer adları tarixi, coğrafi, etimoloji, dini-fəlsəfi...dəyərlərə malikdir.

Qeyd edilən toponimlərin söz köklərində İlahi Mistik Ruha tapınan şamanlara, dini-mistik qövmlərin, “şamançılıq” təriqətinə tapınma və “şaman” isminin dialekt-şivə təhrifinə əsasən yaranma ehtimalı daha güclüdür.

İlahi-Mistik fəlsəfi dünyadərki təlqinliynə tapınan, əski sakral-mədəniyyət mərhələsi olan Şamançılığın sərhədləri bütünlüklə müasir Türk-Müsəlman coğrafiyası (Sak/Saxa və Altay diyarları, Bəygöl/Baykal gölü hövzəsi, Ala-Tauy/Ulu Tanrı dağlığı, Aral/Ural silsiləsi, Xəzər və Aralıq dənizləri ətrafı, İkiçayarası qədim Təbəddülat ocağı...) hüdudları ilə eynidir, “Şemanaixa”, “Şemonaixa”, “Şemanaya”...“Şamaxı”...toponimlərinin yayılma arealı bu fikrimizi təsdiq edir.

Şamançılığın ritual təlimində Ruhun cəm olması və Ruh halında İlahi ünsiyyət əsas sakral ifadəsi olduğundan etimoloji soykökü bu Məqama yönəlik coğrafi məkanlarda dini-sakral ocaqların sıxlığı nəzərə çarpır. Saxa/Sak diyarında əski Türk mifologiyasına görə İlahi Ruhların ocağı “öyuun”, “oyuun” adlandırılıb, Azərbaycan Türkcəsində “öy”, “ev”, Anadolu Türkcəsində “köy” terminlərinin frazeoloji anlamının doğmalığı eyni soykökü ilə bağlıdır.

Uluxan Örüsü/Lena çayının sağ sahilində (Hunqala ulusu ərazisində, Qarovul burnu və eyniadlı şəhərin yaxınlığına) 50 km-lik məsafədə uzanan, 200 m hündürlüyə çatan və 400 min illik yaşa malik Qaya silsiləsi İlahi Ruhların məkanı kimi qəbul edilir, yunan mifologiyasında Olimp dağları timsalında olduğu kimi. “Ruhların Şəhərinə” Ruhların icazəsi olmadan yaşamaq yasaq edilən bu tarix-milli ərazidə yalnız Şamanlar həyat sürmüş, mistik-sakral təlimlərini yaşatmışlar, yalnız xüsusi dini təlqinlərdən sonra kimsə bu yerlərə ayaq basa bilərdi, ərazi 2012-ci ildən YUNESKO-nun Milli-Maddi İrs siyahısına daxil edilib. Bayantağ və Sin çayları (Uluxan Örüsü/Lena çayının qolları) yataqları boyunca qaya-ocaqları da dini-sakral səciyyə daşıyır, Ruhların Səsi dolaşan ziyarətgahlar, qayaüstü rəsmlərin, yaşayış mağaralarının...aşkar edildiyi kimi qorunur.

Sin çayının mənsəbindəki qədim insan ocağı da dini-sakral irsini məkanı dəyərindədir, Dirinq-Yuryax qədim insan məskəni isə Paleolit dövrünə aid edilir, 2,5 milyon il tarixi yaşadır.

Bütün bunlar Hun/Quz və Sak/Saxa...protoTürk vı Türk qövmlərinin tarxi-coğrafi keçmişi, dini-sakral dünyadərki və onların yayılma məkanlarının coğrafi genişliyi barədə əski bilgiləri ifadə edir.

Tarixi-milli dəyərləri özündə ehtiva edən, şamançılıqla bağlı olan “Şemanaixa”, “Şemonaixa”, “Şemanaya”...“Şamaxı”... toponimləri sırasında Aral/Ural dağlıq qurşağının Orta hissəsinin qərb qanadıpnda, Niyazabad nahiyəsindəki geoloji mənşəcə karst mağarasından yaranan “Şamaxı düzəngahı”, ucqar cənub hissədə Şamaxı/Şemanaixa dağı...da xüsusi yer tutur.

Qaraçay (Ufa) çayının 96 km-lik hissəsi (ümumii uzunluğu 918 km) bu ərazidən axır, relyef-landşaft hündürlüyü 600 m-ə yaxındır. Türkdilli Ər Aslan tayfalarının kökənli yurdlarından olan bu nahiyə, o cümlədən, “Şamaxı düzəngahı” təbii-coğrafi zənginliyi ilə yanaşı, dini-sakral, milli-mənəvi irs...abidələri ilə də bölgənin ən çox ziyarət edilən məkanlarındandır..

.Qıpçaq düzü Türklərinin əski oylaqlarından olan Balxaş gölü və Ulu Tanrı/Ala Tau hövzəsində, Altay diyarında, Cənubi Sabir/Sibir çöllərində... Şemonaixa şəhəri və eyniadlı çayı barədə növbəti yazılarda...

(ardı var)

Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin, milli adət-ənənələrinin, elm və mədəniyyətinin təbliği

QEYD: Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə çap olunur