Dollara əvvəlki maraq niyə yoxdur? Açıqlama

Mərkəzi Bankın açıqladığı son göstəricilər Azərbaycanda dollara tələbatın azaldığını göstərir. Qlobal bazarlarda dolların möhkəmləndiyi dövrdə yerli valyuta bazarında fərqli dinamikanın müşahidə olunması isə iqtisadçıların diqqətini çəkir. Bəs dollara marağın azalmasının arxasında hansı iqtisadi amillər dayanır və bu tendensiya davamlı ola bilərmi?
Mövzu ilə bağlı Demokrat.az-a açıqlama verən bank eksperti Emin Kərim bildirib ki, burada məsələyə bir neçə kontekstdən yanaşmaq olar.
Onun sözlərinə görə, ölkənin əsas gəlir mənbəyi neft və neft məhsullarının satışıdır:
“Bu gəlirlər də adətən dollar şəklində ölkə büdcəsinə daxil olur. Hazırda ölkədə manatın güclənməsi, əhali arasında manata olan etibarın artması əvvəlki illərlə müqayisədə dollar alışında, ümumiyyətlə isə xarici valyuta alışında müəyyən dərəcədə azalmaya səbəb olub. Təbii ki, həm yerləşdirilən depozitlərin, həm də kreditlərin manatla verilməsi xarici valyutalara olan tələbatı azaltdığına görə bu valyutalar üzrə müəyyən dərəcədə profisit yaranıb.
Yəni əsas gəlirlərin dollar şəklində olması, dövriyyədə manatın güclənməsi kimi amillər xarici valyutalara, yəni dünya pulu kimi qəbul olunan dollara tələbatı azaldır.
Həmçinin daha əvvəlki illərdə, xüsusən də 2015–2016-cı illərdə baş vermiş devalvasiya proseslərindən sonra əhalinin kütləvi şəkildə dollara, xarici valyutaya, xüsusən də dollara marağı artdı və onun alınması ilə bağlı ciddi ajiotaj yarandı.
Lakin sonradan məzənnənin 1,70 səviyyəsində sabit qalması məzənnənin stabilləşdiyini göstərdi. 
Zaman keçdikcə artıq dollar və ya izafi məbləğlərin alınmasında müəyyən durğunluq, yəni sabitləşmə yarandı. Daha sonra əhali manatın güclənməsi və stabilləşməsi fonunda aldığı dolları yenidən manata çevirərək həm biznes sahəsinə yatırmağa, həm də depozit şəklində yerləşdirməyə başladı. Bu da tədavüldə xarici valyutanın müəyyən qədər artıq kütləsinin yaranmasına səbəb oldu.
Hazırkı statistikaya da baxsaq, manatla olan depozitlərin həcmi demək olar ki, iki dəfə artaraq 12 milyard manata yaxınlaşıb. Bu kifayət qədər müsbət göstəricidir. Çünki bildiyimiz kimi, illik faizi 12 faizə qədər olan manat depozitləri sığortalanır. Bu da əhali arasında manatla depozit yerləşdirilməsini müəyyən dərəcədə təşviq edən amillərdən biridir.
Eyni zamanda, faiz dərəcələrinin də yüksək olması mühüm rol oynayır. Xarici valyutada depozitlər üzrə faiz dərəcələri adətən 1–2 faiz olduğu halda, manat depozitləri üzrə bu göstərici 12 faizə qədər çatır. Bu da manat depozitlərinə tələbin artması fonunda xarici valyutaya tələbatın azalmasına gətirib çıxarır.
Eyni zamanda, dollara tələbatın azalması ölkədə ixracyönümlü iqtisadiyyatın formalaşmasının və ixrac potensialının artmasının müəyyən göstəricilərindən biridir. Yəni məhsullar ölkədən dünya bazarına ixrac olunur və onların satışından əldə olunan gəlirlər xarici valyuta şəklində ölkəyə daxil olur. Bu da ölkə üçün müsbət məqamdır.
Çünki ölkə iqtisadiyyatı inkişaf etdikcə, rəqabətqabiliyyətli məhsullar istehsal etdikcə, təkcə xammal əsaslı ixrac deyil, eyni zamanda yüksək texnologiyalı məhsulların ixracı da artdıqca bu, ölkə iqtisadiyyatının həm inkişafına, həm də dünyada tanınmasına töhfə verir. Bununla yanaşı, rəqabətə tab gətirən məhsullar ölkəyə xarici valyuta, xüsusən də dollar daxilolmalarının artmasında müstəsna əhəmiyyət kəsb edir. Bu da iqtisadi artım göstəricilərindən biridir.
Hazırda dünyada baş verən İran–ABŞ gərginliyi və Hörmüz boğazı ilə bağlı yaranan risklər neft bazarında qiymətlərin artmasına səbəb olur. Bu da ölkəyə büdcədə nəzərdə tutulduğundan daha çox dollar axınının daxil olmasına şərait yaradır.
Hətta neftin bir barelinin 45 dollar səviyyəsində satılması belə ölkə üçün faydalıdır. Daha yüksək qiymətlər isə ölkəyə əlavə dollar axını yaradır ki, bu da manatın daha da möhkəmlənməsinə səbəb olur.
Eyni zamanda, bu proses devalvasiya riskinin azalmasına da müsbət təsir göstərir. Ən azı ilin sonuna qədər bu riskin yaranmaması, yaxud minimal səviyyədə qalması üçün əlverişli şərait formalaşdırır”, – deyə ekspert fikrini tamamlayıb.
Nuray Paşşanlı