Dostunun arvadına aşiq olan filosof Həqiqəti tapmağın qısa yolu

Bu gün görkəmli alman filosof Fridrix Şellinqin doğum günüdür.

Kulis.az İbrahim Azizin onun haqqında yazısını təqdim edir.

Bu gün alman klassik fəlsəfəsinin ən parlaq və bəlkə də ən dinamik zəkalarından birinin – Fridrix Vilhelm Yozef Şellinqin (Friedrich Wilhelm Joseph Schelling) doğum günüdür.

Alman idealizminin "vunderkindi" hesab edilən Şellinq fəlsəfi karyerasına çox gənc yaşda başlamış və ömrü boyu düşüncələrini bir sistemdə dondurmaqdan imtina edərək, daim yeniləmişdir. Şellinq hələ tələbə ikən Tübingen Teologiya Seminariyasında otaq yoldaşları kimlər olsa yaxşıdır? Hegel və şair Hölderlin. O dövrdə Hegel "qoca" ləqəbli, ləng və tanınmayan bir tələbə idi. Şellinq isə onların "vunderkind"i, ən parlaq zəkası sayılırdı. Onlar birlikdə Fransa İnqilabını alqışlayır, "Azadlıq ağacı" əkir və gizlicə Spinozanı oxuyurdular. Hegel onu "dəyişkənlikdə" ittiham etsə də, Şellinq üçün həqiqət statik bir abidə deyil, canlı və inkişaf edən bir proses idi.

Şellinq Hegeldən 5 yaş kiçik olsa da, şöhrəti daha tez qazanmışdı. Hegel uzun müddət Şellinqin kölgəsində qaldı və hətta ilk kitablarında Şellinqi müdafiə etdi. Lakin Hegel öz şah əsəri "Ruhun Fenomenologiyasını" yazanda önsözdə Şellinqin "Mütləq Eyniyyət" fəlsəfəsinə sərt bir daş atdı:

"Bu mütləq, bütün inəklərin qara göründüyü gecəyə bənzəyir."

Bu cümlə onların dostluğunu əbədi bitirdi. Hegel bu əsərlə Şellinqi taxtdan saldı və Almaniyanın baş filosofu oldu. Şellinq isə onilliklər boyu susdu, Hegelin ölümünü gözlədi. Hegel öldükdən sonra Prussiya kralı qoca Şellinqi Berlinə dəvət etdi. Məqsəd, gəncləri "Hegel zəhərindən" (ateizm və inqilabçılıqdan) təmizləmək idi.

Şellinqin şəxsi həyatı Alman romantizm ədəbiyyatı kimi dramatikdir. O, dostu və həmkarı Avqust Vilhelm Şleqelin həyat yoldaşı Karolina Şleqelə aşiq olur. Karolina dövrün ən intellektual və azad ruhlu qadınlarından biri idi. Karolinanın qızı Avqusta Böhmer xəstələnəndə tibbə marağı olan Şellinq ona öz müalicə üsullarını tətbiq etməyə çalışır, lakin qız ölür. Cəmiyyət Şellinqi qızın ölümündə günahlandırır, onu "qatil" adlandırır. Bu hadisə Şellinqi dərindən sarsıdır. Bütün bunlara baxmayaraq, Karolina əri Şleqeldən boşanır və Şellinqlə evlənir. Höte bu qalmaqalda Şellinqi müdafiə edən tək-tük adamlardan olur.

Onun fəlsəfəsini anlamaq üçün üç əsas məqama diqqət yetirmək lazımdır: Təbiət fəlsəfəsi, Transendental idealizm və Sənət fəlsəfəsi.

Şellinqdən əvvəlki mexanist dünyagörüşü (və qismən Fixte) təbiətə sadəcə "Mən"in (özünüdərkin) fəaliyyət göstərməsi üçün bir maneə və ya "Mən-olmayan" kimi baxırdı. Şellinq bu yanaşmanı kökündən rədd etdi. Onun ən məşhur tezislərindən biri belədir:

"Təbiət görünən Ruhdur, Ruh isə görünməz Təbiətdir."

Şellinqə görə, təbiət ölü maddələr yığını deyil, o, şüursuz halda olsa da, məqsədyönlü şəkildə inkişaf edən canlı orqanizmdir. Təbiət — ruhun yuxu halıdır. Daşlardan bitkilərə, bitkilərdən heyvanlara və nəhayət insana doğru uzanan bu inkişaf xətti, Ruhun özünü tapmaq, "oyanmaq" cəhdidir. İnsan zəkası təbiətin zirvəsidir; təbiət insan vasitəsilə gözünü açır və özünü dərk edir.

Bu baxış, müasir ekoloji fəlsəfə üçün də olduqca aktualdır: Biz təbiətdən ayrı deyilik, biz təbiətin özünü dərk edən hissəsiyik.

Əgər Təbiət fəlsəfəsi obyektivdən (təbiətdən) subyektivə (ruha) doğru gedirsə, Transendental İdealizm bunun əksini edir: Subyektivdən obyektivə doğru.

Şellinq, özünün "Transendental İdealizm Sistemi" əsərində "Mən"in (özünüdərkin) necə inkişaf etdiyini və dünyanı necə qurduğunu araşdırır. Burada o, şüurun tarixini yazır. Şellinq göstərir ki, dünya bizim şüurumuzun məhsuludur, lakin bu proses şüursuz şəkildə baş verir. Biz dünyanı obyektiv reallıq kimi görürük, halbuki o, ruhun fəaliyyətinin nəticəsidir.

Bu nöqtədə Şellinq "Mütləq Eyniyyət" (Identitätsphilosophie) ideyasını irəli sürür. Subyekt (düşünən) və Obyekt (düşünülən) kökündə birdir. Mütləq – nə sadəcə ruhdur, nə də sadəcə təbiət; o, bu ikisinin fərqlənməz vəhdətidir.

Bəlkə də Şellinqin ən heyranedici və romantik düşüncəsi onun sənətə verdiyi dəyərdir. O iddia edirdi ki, fəlsəfənin sözlərlə və məntiqlə çatdırmağa çalışdığı "Mütləq Həqiqəti", sənət birbaşa, intuisiya yolu ilə təqdim edir.

Şüurlu və Şüursuzun Vəhdəti: Sənətkar əsər yaradarkən şüurlu texnikadan istifadə edir, lakin əsərin dahi tərəfi, ona ilahi nəfəsi verən hissə "şüursuz" ilhamdan gəlir.

Sənət Fəlsəfənin Orqanıdır: Elm və fəlsəfə dünyanı parçalayaraq (analiz edərək) anlamağa çalışırsa, sənət dünyanı bütöv halda göstərir. Buna görə də Şellinq üçün sənət, fəlsəfənin "müqəddəsliyi" və ən ali formasıdır.

Şellinqin sonrakı dövr fəlsəfəsi (xüsusilə "İnsan Azadlığının Mahiyyəti Üzərinə") daha qaranlıq və dərin mövzulara toxunur. O, şərin sadəcə xeyirin yoxluğu olmadığını, onun varoluşun dərinliklərində kök salmış real bir qüvvə olduğunu müdafiə edir.

Azadlıq – həm xeyiri, həm də şəri seçə bilmə potensialıdır. Tanrı insana azadlıq verməklə, əslində şərin ehtimalını da yaratmışdır. Bu fikirlər, sonradan Kyerkeqor və Haydegger kimi ekzistensialistlərə ciddi təsir göstərmişdir.

Qərbdə Hegel qalib gəlsə də, Şellinqin Şərqdə, xüsusilə Rusiyada böyük təsiri oldu. Rus "slavyanofilləri" Vladimir Solovyov və Nikolay Berdyayev kimi dini-ekzistensialist filosoflar Hegelin quru məntiqini deyil, Şellinqin canlı, mistik və təbiətə bağlı fəlsəfəsini mənimsədilər.