Dövlət dili siyasəti: Ümummilli Lider Heydər Əliyevin misilsiz xidmətləri ŞƏRH

Azərbaycan xalqının milli varlığının, mənəvi özünüifadəsinin və dövlətçilik ənənələrinin təməl daşı olan ana dilimiz əsrlər boyu böyük sınaqlardan, siyasi və mədəni təzyiqlərdən keçərək bu günümüzə gəlib çatmışdır. Bir xalqın tarix səhnəsində müstəqil subyekt kimi varlığını qoruyub saxlaması ilk növbədə onun dilinin yaşaması və inkişaf etməsi ilə şərtlənir. Bu baxımdan, 1 Avqust – Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü təkcə bir təqvim günü və ya sıradan bir peşə bayramı deyil; bu gün milli kimliyimizin, mənəvi azadlığımızın və dövlət müstəqilliyimizin təntənəsi günüdür. Bütün bu tarixi nailiyyətlərin, ana dilimizin hüquqi və praktiki müstəvidə hakimi-mütləq olmasının arxasında isə Ümummilli Lider Heydər Əliyevin misilsiz cəsarəti, uzaqgörən siyasi strategiyası və sarsılmaz milli təəssübkeşliyi dayanır.
Heydər Əliyevin Azərbaycan dili qarşısındakı xidmətlərini tam kavramaq üçün onun hakimiyyətinin hər iki dövrünə – həm sovet ideologiyasının hökm sürdüyü XX əsrin 70-ci illərinə, həm də müstəqillik illərinə nəzər salmaq lazımdır. Sovet İttifaqı dövründə mərkəzi hakimiyyət SSRİ xalqlarını vahid bir ideoloji çətir altında birləşdirmək və rus dilini yeganə ünsiyyət və dövlət dili kimi bərqərar etmək siyasi xəttini yürüdürdü. Müttəfiq respublikaların çoxunda yerli dillər tədricən məişət səviyyəsinə sıxışdırılır, rəsmi kargüzarlıqdan və elmdən kənarlaşdırılırdı. Məhz belə bir mürəkkəb, riskli və ideoloji baxımdan təhlükəli bir dövrdə – 1969-cu ildə Azərbaycan SSR-ə rəhbərliyə gələn Heydər Əliyev tamamilə əks xətt tutdu. O, imkan düşdükcə rəsmi tədbirlərdə, qurultaylarda ana dilində çıxışlar edir, ziyalıları, yazıçılıq və elm xadimlərini Azərbaycan dilində əsərlər yazmağa, dilin zənginliyini ortaya qoymağa həvəsləndirirdi.
Ulu Öndərin həmin dövrdə atdığı en böyük və cəsarətli addım isə 1978-ci ildə Azərbaycan SSR Konstitusiyasına Azərbaycan dilinin dövlət dili statusunun daxil edilməsi oldu. 1977-ci ildə SSRİ-nin yeni Konstitusiyası qəbul edildikdən sonra ittifaq respublikalarında yeni ana yasaların hazırlanması prosesi başladı. Moskvadakı mərkəzi rəhbərlik respublika konstitusiyalarından yerli dillərin dövlət dili kimi təsbit olunması maddəsini çıxarmağa çalışırdı. Belə bir şəraitdə Moskva ilə açıq müqavimətə girmək, siyasi karyerasını və hətta şəxsi təhlükəsizliyini təhlükəyə atmaq demək idi. Lakin Heydər Əliyev fövqəladə siyasi iradə və qətiyyət nümayiş etdirərək ziyalıları, ictimaiyyəti bu ideya ətrafında səfərbər etdi və Kremldən gələn təzyiqlərə sinə gərdi. Nəticədə, 1978-ci il aprelin 2-də qəbul olunan Azərbaycan SSR Konstitusiyasının 73-cü maddəsində "Azərbaycan SSR-in dövlət dili Azərbaycan dilidir" müddəası dəqiq şəkildə öz əksini tapdı. Bu, sovet rejiminin bərqərar olduğu bir vaxtda analoqsuz bir tarixi qələbə və gələcək müstəqilliyimizin ideoloji təməl daşı idi.
1993-cü ildə xalqın təkidli tələbi ilə yenidən hakimiyyətə qayıdan Heydər Əliyev müstəqil Azərbaycan Respublikasında dövlət quruculuğu ilə yanaşı, dil siyasətini də dövlətin prioritet istiqamətlərindən birinə çevirdi. Müstəqilliyin ilk illərindəki hərc-mərclik, siyasi sabitliyin olmaması və kadr çatışmazlığı dil sahəsinə də öz mənfi təsirini göstərmişdi. 1995-ci ildə Heydər Əliyevin birbaşa rəhbərliyi ilə hazırlanan və ümumxalq səsverməsi (referendum) yolu ilə qəbul edilən müstəqil Azərbaycanın ilk Konstitusiyasında ana dilimizin adı və statusu dəqiq şəkildə təsbit olundu. Konstitusiyanın 21-ci maddəsində Azərbaycan Respublikasının dövlət dilinin Azərbaycan dili olduğu bəyan edildi və dövlətin bu dilin inkişafını təmin etməsi öhdəlik kimi götürüldü.
Lakin dilin rəsmi status alması hələ işin yarısı idi; onun praktiki müstəvidə, təhsildə, mətbuatda, rəsmi yazışmalarda tam tətbiq olunması və latın qrafikalı əlifbaya keçid məsələsi öz həllini gözləyirdi. 1991-ci ildə latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasının bərpası haqqında qanun qəbul edilsə də, uzun illər ərzində ölkədə ikitirəlik hökm sürürdü: qəzetlərin, kitabların bir qismi kiril, bir qismi latın qrafikası ilə çap olunur, rəsmi idarələrdə kargüzarlıq əsasən kiril əlifbasında aparılırdı. Bu natamamlıq milli şüurun inkişafına və vahid təhsil-informasiya məkanının formalaşmasına mane olurdu.
Heydər Əliyev bu nizamsızlığa son qoymaq üçün ardıcıl və qətiyyətli fərmanlar imzaladı. 2001-ci il iyunun 18-də imzalanan "Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında" Fərman bu sahədə fundamental dönüş nöqtəsi oldu. Fərmanda dövlət dilinin tətbiqindəki nöqsanlar göstərilir, rəsmi kargüzarlığın, təhsilin, mətbuatın tam şəkildə latın qrafikalı əlifbaya keçməsi üçün konkret tapşırıqlar müəyyən edilirdi. Bu fərmanın məntiqi davamı kimi, Ulu Öndər 2001-ci il avqustun 9-da daha bir tarixi sənəd – "Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili gününün təsis edilməsi haqqında" Fərman imzaladı. Həmin fərmana əsasən, 2001-ci il avqustun 1-dən ölkəmizdə latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasına tam keçid təmin olundu və həmin tarix rəsmi olaraq Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü kimi təsis edildi.
Ulu Öndərin dil strategiyası təkcə əlifba keçidi ilə məhdudlaşmırdı. 2002-ci il sentyabrın 30-da qəbul edilən "Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında" Qanun ana dilimizin işlənməsi, qorunması, inkişafı və dövlət strukturlarında tətbiqi üçün möhkəm hüquqi baza yaratdı. Heydər Əliyev hər zaman vurğulayırdı ki, dilini korlayan, ana dilinin zənginliyini unudan xalq öz mənəviyyatını və gələcəyini itirir. O, çıxışlarında deyirdi: "Zəngin söz ehtiyatına və dərin məntiqə malik olan Azərbaycan dili hər bir fikir və düşüncəni ən incə məqamlarına qədər ifadə etməyə qadirdir. Biz öz dilimizlə fəxr etməli, onu göz bərเปəyi kimi qorumalıyıq."
Bu gün Heydər Əliyevin müəyyənləşdirdiyi uzaqgörən dil siyasəti Prezident İlham Əliyev tərəfindən yeni mərhələdə uğurla davam etdirilir. "Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında", "Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının nəşri haqqında", eləcə də ana dilimizin saflığının qorunması və elektron məsələlərdə tətbiqinin gücləndirilməsi ilə bağlı imzalanan fərmanlar bu varisliyin bariz nümunəsidir.
Yekun olaraq, 1 Avqust – Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü təkcə bir keçidin tamamlanması deyil, Ümummilli Lider Heydər Əliyevin xalqımızın milli şüuruna, mədəniyyətinə və dövlətçilik tarixinə həkk etdiyi böyük bir zəfər abidəsidir. Bu gün ana dilimizin bütöv bir dövlətin rəsmi dili kimi bütün sahələrdə sərbəst işlənməsi, beynəlxalq kürsülərdən gur səslənməsi Mümummilli Liderin milli ideallara sadiqliyinin və dahi siyasi uzaqgörənliyinin parlaq nəticəsidir.

Cəmilə Bağırova

YAP Ordubad rayon təşkilatının məsləhətçisi