Dünyanı dəyişən 3 gəmi: 1492 ci ildə nələr baş verdi? VİDEO

Müasir dünya nizamının, beynəlxalq hüquq sisteminin və qlobal iqtisadi modelin formalaşmasında coğrafi kəşflər dalğası, xüsusilə də transkontinental dəniz marşrutlarının açılması fundamental dönüş nöqtəsi hesab olunur. Min dörd yüz doxsan ikinci il avqustun üçündə italyan səyyahı Xristofor Kolumb İspaniyanın Palos limanından "Santa Mariya", "Pinta" və "Ninya" gəmiləri ilə qərbə doğru bəşəriyyət tarixinin ən məşhur səfərinə başladı. İlkin məqsədi Hindistana alternativ ticarət dəhlizi tapmaq olan bu ekspedisiya, gözlənilmədən Amerikanın avropalılar tərəfindən kəşfinə və qlobal geosiyasi arxitekturanın tamamilə yenidən cızılmasına gətirib çıxardı. Bu tarixi hadisə sadəcə yeni torpaqların xəritəyə əlavə edilməsi deyil, dünya güc balansının Aralıq dənizi hövzəsindən Atlantik okeanına köçməsi ilə nəticələnən geostrateji inqilab idi.

Amerikanın kəşfi beynəlxalq münasibətlər tarixində müstəmləkəçilik imperiyalarının yüksəlişinə və dövlətlərarası rəqabətin qlobal xarakter almasına zəmin yaratdı. İspaniya və Portuqaliya arasında imzalanmış Tordesilyas və Saraqosa müqavilələri, yer kürəsinin iki böyük dəniz gücü arasında nüfuz dairələrinə bölünməsinin ilk rəsmi hüquqi presedenti oldu. Yeni Dünyadan Avropaya axan nəhəng qızıl və gümüş ehtiyatları köhnə qitədə "qiymət inqilabı"na yol açaraq feodalizmin iqtisadi sütunlarını sarsıtdı və kapitalist münasibətlərinin, transmilli bank sisteminin sürətlənməsinə təkan verdi. Bu proses Avropanın böyük dövlətlərini regional münaqişələrdən qlobal miqyaslı resurs və hegemonluq savaşlarına sövq etdi.

Eyni zamanda, bu kəşf qlobal tranzit və ticarət dəhlizlərinin strukturunu kökündən dəyişdirdi. Əsrlər boyu Avrasiya qitəsində strateji üstünlüyü təmin edən qədim İpək Yolu və digər quru ticarət marşrutları öz əhəmiyyətini itirməyə başladı, bu isə Şərq imperiyalarının geoiqtisadi çəkisinin azalmasına, Avropanın isə dəniz gücü (Thalassocracy) olaraq qlobal dominantlığı ələ keçirməsinə səbəb oldu. Kolumbun başlatdığı bu ekspedisiya bəşəriyyəti ilk qloballaşma dalğası ilə qarşı-qarşıya qoydu; xalqların, mədəniyyətlərin və iqtisadiyyatların qarşılıqlı asılılığı məhz bu nöqtədən etibarən institusionallaşdı. Nəticə etibarilə, min dörd yüz doxsan ikinci ilin avqustunda Palos limanından açılan yelkənlər, bu gün idarə etdiyimiz müasir geosiyasi, iqtisadi və rəqəmsal dünya arxitekturasının ilk təməl daşını qoydu.

S.ELAY

XQ