Dünyanın çay sistemi boğulur...

...Qlobal istiləşmə şirin su ekosistemlərində dönməz dəyişikliklərə səbəb oldu: planetin çay sistemlərinin təxminən 80 faizi sürətlə oksigen itirir.

Bu, təxminən dörd onillik ərzində toplanmış məlumatları təhlil etdikdən sonra beynəlxalq tədqiqatçılar qrupu tərəfindən əldə edilən nəticədir.

SİA-nın məlumatına görə, Çin Elmlər Akademiyasının Nanjing Coğrafiya və Limnologiya İnstitutunun professoru Kun Şinin rəhbərlik etdiyi alimlər, Tonqji Universitetinin mütəxəssisləri ilə birlikdə 21.439 çay hissəsini araşdırıblar. Maşın öyrənmə alqoritmlərindən istifadə edərək, onlar 1985-ci ildən 2023-cü ilə qədər müşahidələri təhlil ediblər.

Məlum olub ki, tədqiq olunan çayların 78,8 faizində deoksigenləşmə əlamətləri aşkar edilib və on il ərzində oksigenin orta azalma sürəti litrə 0,045 milliqram təşkil edib. Ən həyəcanverici vəziyyət Hindistandakı su yolları da daxil olmaqla, 20 dərəcə cənub və şimal enlikləri arasında yerləşən tropik çaylarda müşahidə edilib.

Bu kəşf əvvəllər əsas təhlükənin istiləşmənin daha sürətlə baş verdiyi yüksək enlikli çayların üzərində olduğuna inanan mütəxəssislər üçün sürpriz oldu.

Lakin, tropiklərdə əvvəlcə aşağı oksigen səviyyəsi yüksək oksigen itkisi ilə birləşərək tez bir zamanda hipoksiyaya - su həyatını qeyri-mümkün edən bir vəziyyətə gətirib çıxarır. Qlobal çaylarda oksigen tükənməsinin əsas səbəbinin iqlim istiləşməsi səbəbindən qaz həllolma qabiliyyətinin azalması olduğuna inanılır: bu amil müşahidə olunan dəyişikliklərin 62,7 faizini təşkil edir.

İstilik dalğaları ümumi deoksigenləşmənin 22,7 faizini təşkil edir, digər 12 faizi isə işığın, temperaturun və suyun sürətinin təsir etdiyi ekosistem metabolizması ilə əlaqələndirilir. Tədqiqatçılar həmçinin bəndlərin qeyri-müəyyən bir rolunu aşkar ediblər: lilli dayaz su anbarları prosesi sürətləndirir, dərin su anbarları isə daşqın ərazilərində prosesi bir qədər yavaşlada bilər.

Tədqiqatın müəllifləri israr edirlər ki, onların tapıntıları siyasət qərarları üçün əsas təşkil etməlidir və tropik çayların qorunması tədbirləri dərhal prioritet tələb edir.

Əli Babayev