Əbədiyyətə qovuşan həvari Bir şair bir ölkənin tarixini necə dəyişdi?

Bu gün görkəmli Kuba şairi Xose Martinin anım günüdür.

Kulis.az onun haqqında materialı təqdim edir.

Xose Marti 1853-cü il yanvarın 28-də Havanada kasıb bir ispan mühacir ailəsində dünyaya göz açıb. Atası Mariano Marti hərbçi, anası Leonor Peres isə evdar qadın idi. Xose ailənin səkkiz övladından yeganə oğlan uşağı idi. Onun gənclik illəri Kubanın İspaniya imperiyasının müstəmləkəsi olduğu, köləliyin ən qəddar formalarının hökm sürdüyü ağır bir dövrə təsadüf edir. Hələ uşaq yaşlarında plantasiyalarda qamçılanan, əzilən qulların iztirablarını görmək onun həssas ürəyində ədalətsizliyə qarşı dərin bir nifrət, azadlığa qarşı isə sönməz bir ehtiras yaradır.

Onun məktəb müəllimi, şair və fəal Rafael Mariya de Mendive Martinin dünyagörüşünün formalaşmasında həlledici rol oynayır. Məhz Mendivenin təsiri ilə Marti hələ yeniyetmə ikən azadlıq ideyaları ilə tanış olur və qələmə sarılır. 1868-ci ildə Kubada İspaniyaya qarşı "On illik müharibə" başlayanda Marti cəmi 15 yaşında idi. O, inqilaba dəstək verən şeirlər və məqalələr yazmağa başlayır. Çox keçmir ki, ispan hökuməti bu gənc və təhlükəli qələm sahibini zərərsizləşdirmək qərarına gəlir. 16 yaşlı Xose dövlətə xəyanətdə günahlandırılaraq həbs olunur və daş karxanasında ağır işlərə məhkum edilir. Onun ayağına vurulan ağır dəmir qandallar səhhətində ömürlük izlər buraxsa da, ruhundakı azadlıq atəşini zərrə qədər də zəiflədə bilmir. Əksinə, o qandallar onun inancını daha da möhkəmləndirir.

Səhhətinin kəskin pisləşməsini nəzərə alan İspaniya hökuməti onu Kubadan deportasiya edir. İspaniyaya sürgün edilən Marti burada təhsilini davam etdirir. Madrid və Saraqosa universitetlərində hüquq, fəlsəfə və ədəbiyyat üzrə ali təhsil alır. Lakin o, sadəcə bir tələbə deyildi; eyni zamanda Avropa mətbuatında Kubanın müstəqilliyi ilə bağlı alovlu məqalələr dərc etdirən bir təbliğatçı idi.

İspaniyadakı təhsilini bitirdikdən sonra Marti üçün uzun və məşəqqətli qürbət illəri başlayır. O, Meksika, Qvatemala, Venesuela kimi müxtəlif Latın Amerikası ölkələrində yaşayır, müəllimlik və jurnalistika ilə məşğul olur. Bu səyahətlər ona Latın Amerikasının ortaq problemlərini, mədəniyyətini və taleyini dərindən başa düşməyə imkan verir. Məhz bu dövrdə onun məşhur "Bizim Amerika" konsepsiyası formalaşır. Marti qitənin ancaq birləşərək, öz milli kimliyinə qayıdaraq yadelli təsirlərdən və imperializmin caynağından xilas ola biləcəyinə inanırdı.

Xose Martinin həyatının ən uzunmüddətli qürbət dövrü (1881-1895) Amerika Birləşmiş Ştatlarında, xüsusən də Nyu-Yorkda keçir. O, burada bir tərəfdən dövrünün ən nüfuzlu qəzetlərinə (məsələn, Argentinanın "La Nación" qəzetinə) məqalələr yazır, digər tərəfdən isə Kuba inqilabını təşkilatlandırırdı. ABŞ-dəki həyatı ona həm bu gənc ölkənin demokratik ideallarını, həm də genişlənən imperialist iştahını yaxından müşahidə etmək imkanı verir. Marti ABŞ-ın yaranmaqda olan hegemoniyasından narahatlığını gizlətmir və "Böyük Şimal Təhlükəsi" barədə Latın Amerikasını xəbərdar edirdi.

Bu illər ərzində o, inanılmaz dərəcədə məhsuldar idi. Marti sadəcə siyasi manifestlər yazmır, eyni zamanda Uolt Vitmen kimi şairləri ispandilli oxuculara kəşf etdirir, tərcümələr edir və mədəniyyət tənqidçisi kimi çıxış edirdi. 1892-ci ildə o, nəhayət, müxtəlif mühacir qruplarını bir araya gətirərək Kuba İnqilabi Partiyasını yaradır. Onun qələmi indi Kubanı azad etmək üçün ən kəsərli silaha çevrilmişdi.

Ədəbiyyat tarixində Xose Marti Nikaraqualı Ruben Dario ilə yanaşı, ispandilli poeziyada "Modernizm" cərəyanının banilərindən biri hesab olunur. Onun poetik irsi – "İsmaelilyo" (Ismaelillo, 1882), "Sərbəst şeirlər" (Versos Libres) və "Sadə şeirlər" (Versos Sencillos, 1891) kitabları Latın Amerikası poeziyasında inqilab etmişdir. O, köhnə, pafoslu klassik ispan formalarından imtina edərək poeziyaya yeni nəfəs, musiqililik, fərdi duyğuların səmimi və təbii ifadəsini gətirdi.

Marti eyni zamanda gələcək nəsillərin tərbiyəsinə xüsusi əhəmiyyət verirdi. O, Nyu-Yorkda yaşayarkən uşaqlar üçün "Qızıl dövr" (La Edad de Oro) adlı jurnal təsis etmişdi. Bu jurnalda o, uşaqlara ədalət, azadlıq, elm və sənət sevgisini aşılayan hekayələr, şeirlər və məqalələr yazırdı. Çünki inanırdı ki, uşaqlar dünyanın ümididir.

Sözlərin əmələ çevrilməsi vaxtı çatmışdı. 1895-ci ildə Xose Marti həyatının ən böyük və sonuncu qərarını verir: O, hərbi rəhbərlər Maksimo Qomes və Antonio Maseo ilə birlikdə silahlı üsyana başlamaq üçün Kubaya qayıdır. 11 aprel 1895-ci ildə o, vətən torpağına ayaq basır.

Mayın 19-da Dos Rios (İki çay) adlanan ərazidə ispan qoşunları ilə şiddətli döyüş baş verir. Təbiət etibarilə bir hərbçi deyil, incə ruhlu bir şair, ziyalı olan Marti generalların arxada qalmaq və qorunmaq xəbərdarlıqlarına məhəl qoymur. O, əynində qara kostyum, altındakı ağ atla, əlində revolveri havaya qaldıraraq birbaşa döyüşün içinə, düşmən atəşinin üstünə atılır. Bu, sanki bir şairin ölümə epik meydan oxuması, öz qanı ilə yazacağı sonuncu misra idi. İspan güllələri onu atın üstündən yerə sərir. O, arzusu olduğu kimi, "üzü günəşə doğru, doğma torpağın üzərində" həlak olur. Ölərkən onun cəmi 42 yaşı var idi.

Xose Martinin fiziki ölümü, əslində, onun ölümsüzlüyünün başlanğıcı oldu. O, şəhidliyi ilə Kuba xalqının mübarizə əzmini daha da alovlandırdı və qısa müddət sonra Kuba öz müstəqilliyini qazandı. Bu gün Xose Marti adı təkcə Kubada deyil, bütün dünyada azadlıq, ləyaqət və sarsılmaz iradə sinonimidir. Havanadakı İnqilab Meydanında ucalan nəhəng heykəli, adını daşıyan məktəblər, küçələr və saysız-hesabsız abidələr xalqın öz şairinə olan bitməz sevgisinin sübutudur.

Xose Xulian Marti Peres sübut etdi ki, ən güclü inqilablar əvvəlcə ürəklərdə və kitablarda başlayır. Onun "Sadə şeirlər"indəki o misralar isə hələ də dünyanın dörd bir yanında əks-səda verməkdədir:

"Mən palmanı sevirəm, təmiz havanı sevirəm... Və mən öləndə, məzarımın üstündə bircə buket çiçək olsun, bir də bayrağım".