“Əgər cəmiyyətdə rəqəmsal görünürlük naminə riskli davranışlar nəzarətsiz şəkildə...”

“Son onillikdə informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının, xüsusilə sosial media platformalarının sürətli inkişafı insanların davranış modellərində nəzərəçarpacaq dəyişikliklər yaratmışdır. Bu dəyişikliklərin ən diqqətçəkən istiqamətlərindən biri fərdin daim görünmək, diqqət çəkmək, izlənilmək və öz varlığını ictimai şəkildə nümayiş etdirmək istəyinin güclənməsidir. Rəqəmsal platformaların alqoritmik mexanizmləri bu ehtiyacı daha da stimullaşdıraraq bəyənmə, paylaşım və izləyici sayı üzərindən psixoloji mükafat sistemi formalaşdırır. Nəticədə görünürlük artıq sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil, bir çox insanlar üçün sosial təsdiqin əsas mənbəyinə çevrilir”. 

Adalet.az xəbər verir ki, bunu “Təmiz Dünya” Qadınlara Yardım İctimai Birliyinin sədri Mehriban Zeynalova deyib. 

Ekspert bildirib ki, bu tendensiyanın ən təhlükəli təzahürlərindən biri "təhlükəli selfi" fenomenidir:

“Daha çox baxış, bəyənmə və paylaşım qazanmaq məqsədilə insanlar həyatlarını riskə atan davranışlara əl atır, yüksək binalarda, dəmir yolu xətlərində, qayalıqlarda və digər təhlükəli məkanlarda foto və videolar çəkirlər. Dünya üzrə aparılan tədqiqatlar göstərir ki, bu cür davranışlar artıq tək-tək hadisələr deyil, qlobal ictimai sağlamlıq problemi kimi qiymətləndirilir. Lakin mühüm sual yaranır, bu davranışlar psixi xəstəlik hesab edilməlidirmi? Mövcud beynəlxalq diaqnostik təsnifatlarda "görünürlük sindromu" və ya "selfi sindromu" adlı rəsmi psixiatrik diaqnoz mövcud deyil. Bununla belə, bu davranışlar narsisistik xüsusiyyətlər, impulsivlik, davranış asılılıqları, sosial təsdiq ehtiyacı, emosional tənzimləmə çətinlikləri, aşağı özünəqiymət və bəzi şəxsiyyət xüsusiyyətləri ilə əlaqəli ola bilər. Başqa sözlə, görünürlük davranışı özlüyündə psixi xəstəlik deyil, lakin müəyyən hallarda daha dərin psixoloji və ya psixi problemlərin göstəricisi ola bilər”.

M.Zeynalovanın sözlərinə görə, son dövrlərdə məcburi psixiatrik müalicəyə yerləşdirilən şəxslərlə bağlı məlumatların artması da ictimai narahatlıq doğurur:

“Bu isə yeni suallar meydana çıxarır. Rəqəmsal mühitin insan davranışına təsiri sistemli şəkildə monitorinq olunurmu? Sosial media alqoritmlərinin psixi sağlamlığa uzunmüddətli təsirləri hansı səviyyədə qiymətləndirilir? Bu istiqamətdə milli və beynəlxalq monitorinq mexanizmləri kifayət qədər effektivdirmi? Davranış pozuntusunun aradan qaldırılması üçün hər zaman psixiatrik müalicə yeganə və ya ilk seçim hesab edilmir. Müasir klinik yanaşmaya əsasən müdaxilə pilləli şəkildə həyata keçirilməlidir. Erkən mərhələdə psixoloji qiymətləndirmə, psixoedukasiya, ailə ilə iş, davranış terapiyası, koqnitiv-davranış terapiyası, rəqəmsal media istifadəsinin tənzimlənməsi və sosial dəstək proqramları daha effektiv nəticələr verə bilər. Psixiatrik müalicə isə yalnız klinik diaqnozun mövcud olduğu, şəxsin özünə və ya ətrafdakılara real təhlükə yaratdığı, yaxud digər müalicə üsullarının səmərə vermədiyi hallarda tətbiq olunan tibbi müdaxilə olmalıdır”. 

O, deyib ki, əgər cəmiyyətdə rəqəmsal görünürlük naminə riskli davranışlar nəzarətsiz şəkildə artmağa davam edərsə, bu, təkcə fərdi psixi sağlamlıq deyil, həm də ictimai təhlükəsizlik baxımından ciddi nəticələr doğura bilər:

“Gələcəkdə psixiatrik xidmətlərə müraciət edən şəxslərin sayının artması, sosial adaptasiya problemləri, əmək bazarında çətinliklər, ailə münasibətlərinin pozulması, stiqma və psixi sağlamlıq xidmətlərinə etimadın azalması kimi uzunmüddətli sosial nəticələr meydana çıxa bilər.Bu baxımdan problemin həlli yalnız tibbi müstəvidə axtarılmamalıdır. Rəqəmsal savadlılığın artırılması, sosial media platformalarının etik məsuliyyətinin gücləndirilməsi, alqoritmlərin psixoloji təsirlərinin elmi monitorinqi, məktəblərdə və ali təhsil müəssisələrində rəqəmsal davranış mədəniyyətinin formalaşdırılması, valideynlərin və müəllimlərin maarifləndirilməsi, psixoloji dəstək xidmətlərinin əlçatanlığının artırılması və multidissiplinar yanaşmanın tətbiqi problemin qarşısının alınmasında daha davamlı nəticələr verə bilər. Müasir dövrdə əsas müzakirə mövzusu insanların görünmək istəyinin özü deyil, bu ehtiyacın rəqəmsal texnologiyalar tərəfindən necə manipulyasiya edilməsi, hansı psixoloji mexanizmlərlə gücləndirilməsi və fərdi davranışın hansı həddə qədər dəyişdirilməsidir. Məhz bu səbəbdən rəqəmsal görünürlük fenomeninin psixologiya, psixiatriya, hüquq, informasiya texnologiyaları və sosial siyasətin kəsişməsində kompleks şəkildə öyrənilməsi müasir elmin qarşısında duran aktual və strateji vəzifələrdən biri hesab edilməlidir”.

Vasif ƏLİHÜSEYN