Ekosistemə dəniz lazımdır, əgər təmiz qalıbsa...

Hər il sentyabr ayının son cümə axşamında dənizlər günü qeyd olunur

Dənizlər və okeanlar Yer kürəsinin ekosistemi üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Buna görə də onlar yer üzündə həyatın mənbəyi kimi tanınırlar. Yer səthinin 70%-ni əhatə edən bu nəhəng su əraziləri qlobal temperatur dəyişikliyinə və hava sirkulyasiyasına nəzarət etməklə bütün orqanizmlərin həyati dəstəyini təmin edir. Dənizlərin və okeanların həyati funksiyaları, onların səthində yaşayan “fitoplankton” sayəsində Yerdəki oksigenin təxminən 50%-ni istehsal etmələridir. Fitoplankton, ölçüsü 20 mm-dən çox olmayan, tək və ya çoxhüceyrəli ola bilən mikroskopik bitki orqanizmləridir. Buna görə də, onlar fotosintezi dəstəkləmək üçün kifayət qədər işığın olduğu okean səthinin üstündə yaşayırlar və suyun dalğalanması ilə passiv şəkildə hərəkət edirlər. Dənizdəki bəzi balıqlar və digər canlılar üçün əsas qida mənbəyi olan “zooplankton” əslində fitoplanktonla qidalandığı üçün bu sadə canlılar okeanlarda həyatın davam etməsində də əsas rol oynayır.

Okeanlar qlobal iqlim növlərinin müəyyən edilməsində mühüm rol oynayırlar, çünki dalğa və cərəyan sistemləri vasitəsilə Günəşdən alınan istiliyi Yerin müxtəlif bölgələrinə onlar paylayırlar. Bu cərəyanlar isti suları aşağı enliklərdən daha soyuq, yüksək enliklərə aparır və ümumi iqlim şəraitini formalaşdırır. Bu iqlim hərəkətlərini izləməklə alimlər əsas atmosfer dəyişikliklərinin (mussonlar, tropik tufanlar və qasırğalar) başlanğıcını və sonunu proqnozlaşdıra bilərlər. Dənizlərin və okeanların digər mühüm cəhəti onların Yer kürəsinin bir növ “saxlama qabı” olmasıdır. Eroziyaya uğrayan və quru ərazilərdən su eroziyası ilə daşınan üzvi və qeyri-üzvi çöküntülər deltalar vasitəsilə okeanlarda toplanır və çöküntü süxurları əmələ gətirir.

Dənizlər və okeanlar Günəşdən istiliyi udaraq temperaturu tənzimləməklə yanaşı, həm də vacib karbon qazı yuvalarıdır. Okeanlar özündə, sənaye inqilabından (1750-ci illərdən) sonra əhəmiyyətli dərəcədə çoxalan insan fəaliyyəti nəticəsində atmosferə atılan karbon qazının 4/1-dən çoxunu saxlayır. Buna görə də, dənizlər və okeanlar özündə karbon saxlamaqla bu gün üzləşdiyimiz qlobal iqlim dəyişikliyi ilə bağlı problemlərin daha da ağırlaşmasının qarşısını alır. Bununla belə, dənizlərin karbon saxlamaqla bağlı bir sərhəddi var və biz nə qədər çox CO₂ buraxsaq, okeanlar bir o qədər çox qəbul edəcək, lakin bu da öz növbəsində karbon turşusu əmələ gətirmək üçün su ilə reaksiyaya girəcək və beləliklə də okeanları turşulaşdıracaq.

Dəniz və okeanlar həm də insanların yaratdığı böyük miqdarda müxtəlif tullantıların atıldığı və ya utilizasiya edildiyi sistemlərdir. Bununla belə, nisbətən qapalı bəzi dənizlərə atılan həddindən artıq miqdarda tullantılar bu su sistemləri tərəfindən təmizlənə bilmir və nəticədə sistem pozulur. Dənizlərə atılan tullantıların tərkibindəki sənaye tullantıları, şəhər tullantıları, kənd təsərrüfatında istifadə olunan süni gübrə və pestisidlərin qalıqları suyu nitrat və fosfat ilə zənginləşdirir. Bu da bakteriyaların sayının artmasına gətirib çıxarır, suda yaşayan canlıların həyatını riskə atır və beləliklə ekoloji sistemi pozur. Məlumatlara görə hal-hazırda dəniz və okeanlarda 75–199 milyon ton plastik tullantı var. Üstəlik hər il 23 milyon tonadək plastik tullantı su hövzələrinə daxil olur. Plastik tullantılar okean səthinin təxminən 40%-ni örtür. Ən böyük plastik yığıntı sahəsi olan Sakit Okeanın zibil sahəsi 1.6 milyon kvadrat kilometr ərazini əhatə edir.

Okeanlar uzun illərdir ki, dənizçilərin, nəhəng gəmilərin və sahilyanı şəhərlərin zibilliyi olub. Hazırda məlumatlılığın artmasına baxmayaraq, okeanlarda hələ də böyük miqdarda zibil yığılır. Okeanlarda plastik çirklənmə ilə bağlı araşdırma aparan bir qrup alim 1979-cu ildən bəri toplanan tullantıların statistikası barədə qeydləri təhlil edib. Nəticələrə görə okeanlarda dünyanın təxminən 70 faizini əhatə edən - təxminən 171 trilyon ədəd plastik-polietilen tullantı var. Üstəlik hər il 23 milyon tonadək plastik tullantı su hövzələrinə daxil olur. Plastik tullantılar okean səthinin təxminən 40%-ni örtür. Ən böyük plastik yığıntı sahəsi olan Sakit Okeanın zibil sahəsi 1.6 milyon kvadrat kilometr ərazini əhatə edir. "The Ocean Cleanup" təşəbbüsü ilə 2024-cü ildə okeanlardan və çaylardan 20 milyon kiloqram tullantı çıxarılıb. Alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, okeanlardakı plastik sıxlığı ilə bağlı heç bir tədbir görülməsə, tullantılar 2040-cı ilə qədər təxminən 3 dəfə arta bilər.

Dənizlərin digər mühüm cəhəti də balıq ovu üçün uyğun mühit təmin etməsidir. Bu insanlara həm qida, həm də iqtisadi qazanc gətirir. Lakin peşəkar balıqçılar bilir ki, ilin müəyyən aylarında ov etmək dəniz ekosisteminə zərər vurmaq, balıqların nəslini təhlükəyə atmaq deməkdir. Bu baxımdan, dənizlə dost olan balıqçı olmaq, ekosistemin pozulmasına yol verməmək şərtdir.

Lalə Mehralı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi ” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb