Biomüxtəliflik ekosistemə nə qazandırır?

Bioloji müxtəlifliyin qorunması məqsədi ilə 1992-ci il mayın 22-də imzalanmış Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Bioloji Müxtəliflik Konvensiyasının qəbul edilməsinin ildönümü olan 22 May hər il bütün dünyada “Bioloji Müxtəliflik Günü” kimi qeyd olunur. Ümumdünya Bioloji Müxtəliflik Günündə planetdəki təbii həyatın müxtəlifliyini qorumaq və inkişaf etdirmək məqsədi ilə BMT-nin hər il müəyyən etdiyi mövzu çərçivəsində tədbirlər təşkil olunur.

Biomüxtəliflik anlayışına bitkilər, heyvanlar, göbələklər, mikroorqanizmlər, onların yaratdığı ekosistemlər və yaşadıqları ərazilər daxildir. Biomüxtəliflik üç elementdən ibarətdir -növ müxtəlifliyi, genetik müxtəliflik və ekoloji hadisələr müxtəlifliyi. Biomüxtəliflik, uzunmüddətli dövrdə azalmaya səbəb olmayan, indiki və gələcək nəsillərin ehtiyaclarını ödəmək potensialını qoruyan təbii sərvətdir. Bioloji müxtəlifliyin davamlılığı bugünkü insanların ehtiyaclarını ödəmək və gələcək nəsillərin hüquqlarını qorumaq deməkdir.

Biomüxtəliflik artdıqca ekosistemlərdə maddə dövranı və enerji axını daha effektiv şəkildə baş verir. Əksinə, bir ekosistemdə biomüxtəliflik azaldıqda, ekosistemin axını pozulur. Məsələn, ilanlar siçan və qurbağa kimi canlı növlərini yaşadıqları ekosistemdə qida olaraq istifadə edirlər. Bu, siçan və qurbağa populyasiyalarının həddindən artıq artımının qarşısını alır. Nəticədə siçan və qurbağalarla eyni qidanı paylaşan digər heyvanların da yeməkdən faydalanmasına icazə verilir.

Biomüxtəlifliyin qorunması təkcə öz dəyərinə görə deyil, həm də bizi təmiz hava, içməli su, keyfiyyətli torpaq və bitkilərin tozlanması ilə təmin etdiyinə görə çox vacibdir. Bu, bizə iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə aparmağa, iqlimə uyğunlaşmağa kömək edir və təbii təhlükələrin təsirini azaldır. Bioloji müxtəlifliyi təşkil edən bitki və heyvan növlərinin çoxluğu və müxtəlifliyi həmin ölkəyə iqtisadi gəlir də gətirir. Biomüxtəliflik ekosistemləri tarazlıqda saxlayır, planeti yaşanacaq səviyyədə saxlayır, insanların, ətraf mühitin və ekosistemlərin sağlamlığını dəstəkləyir.

Biomüxtəliflik pozulduğu zaman bitki və heyvanların təbii yaşayış alışqanlıqları da pozulur və bu da ekosistemə ziyan vurur. Qalıq yanacaqların yandırılması nəticəsində yaranan karbon qazı istixana effekti yaradır, qlobal istiləşmə istixana effekti nəticəsində baş verir, qlobal istiləşmə iqlimi dəyişir və bir çox canlıların ölümünə səbəb olur. Bioloji müxtəlifliyin azalması ilə qida zəncirinin pozulması və təbii tarazlığın pozulması ön plana çıxır.

Ən çox biomüxtəlifliyə malik ərazilər ekvatora yaxın tropik bölgələrdir. Məsələn, Amazon tropik meşələrində 40 mindən çox bitki növünün mövcud olduğu məlumdur. Meşələrin, okeanların, çayların, göllərin və torpaqların həddindən artıq istismarı, çirklənmə və artan qlobal iqlim dəyişikliyi nəticəsində artıq bu bölgələr də təhlükə altındadır. Bu müxtəliflik mülayim bölgələrdə azalır. Biomüxtəliflik məməlilərin, quş növlərinin, amfibiyaların, mərcanların, şirin su xərçəngi növlərinin sayəsində qorunur.

Ümumdünya Təbiəti Mühafizə İttifaqının məlumatına görə, biomüxtəlifliyə təsir edən amillər yaşayış yerlərinin itirilməsi və parçalanması, invaziv-yad canlı növləri, çirklənmə, iqlim dəyişikliyi, plansız urbanizasiya, əhalinin sürətli artımı kimi sıralana bilər. Dağ zirvələri və səhralar kimi soyuq və ya quru bölgələr iqlim şəraitinə görə biomüxtəlifliyin ən aşağı olduğu ərazilər hesab olunur.

Dünyadakı ölkələr arasında Braziliya planetin flora və faunasının ən böyük müxtəlifliyinə malik ölkədir. Braziliya ən çox məlum məməli və şirin su balıq növlərinə malik, 50.000-dən çox ağac və kol növünə malik ölkədir və bitki müxtəlifliyinə görə birinci yerdədir. Biomüxtəliflik baxımından ən aşağı sırada yer tutan ölkə San Marinodur. Bu kiçik Avropa ölkəsi qeydə alınmış heyvan növlərinin sayının azlığı və balıq növlərinin azlığı səbəbindən biomüxtəlifliyin ən aşağı olduğu ölkələrdən biri hesab olunur.

Azərbaycan coğrafi mövqeyinə və iqlim müxtəlifliyinə görə biomüxtəlifliklə çox zəngin ölkədir. Ölkəmiz Böyük və Kiçik Qafqaz dağlarının, Xəzər dənizinin sahil xəttinin və müxtəlif ekosistemlərin vətənidir. Bu müxtəlif ekosistemlər bitki və heyvan növlərinin müxtəlifliyini də artırır. Kiçik Qafqaz dağ silsiləsi alp çəmənlikləri, qarışıq meşələr və subalp çəmənlikləri də daxil olmaqla Azərbaycanın zəngin biomüxtəlifliyinə öz töhfəsini verir. Ölkə ərazisində 9 iqlim zonası üzrə 4500 növə kimi ali bitkilər qeydə alınıb, bu da Qafqazın növ tərkibinin 64%-ni, keçmiş sovet ittifaqının bütün florasının 24%-ni təşkil edir. Azərbaycan ərazisində faunanın 18 min növü qeydə alınıb, bu rəqəm məməlilərin 97 növünü, quşların 357, balıqların 100-ə yaxın, amfibiya və reptiliyaların 67 növ və yarımnövü, həşaratların 15 minə yaxın növünü əhatə edir.

Lalə Mehralı

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “ekologiya və ətraf mühitin mühafizəsi” istiqaməti çərçivəsində hazırlanıb