Ekspert: Təhlükədə olan Xəzər dənizini xilas etmək üçün vaxt getdikcə daralır

Astana, 2 fevral, AZƏRTAC

Xəzər dənizinin ekoloji problemləri, birgə monitorinqə ehtiyac duyulması və Xəzəryanı ölkələr üçün dayazlaşma riskləri ekspert icmasının gündəliyində ön plandadır. Qazaxıstan Respublikası Parlamenti Məclisi yanında İctimai Palatanın ekoloji eksperti Ayjan Skakova AZƏRTAC-a verdiyi müsahibədə bu məsələləri şərh edib.

- Xəzəryanı ölkələrin alimləri birgə tədqiqatlar aparırlarmı? Dənizin vəziyyətini izləmək üçün vahid sistem varmı?

- Bəli, Xəzəryanı ölkələr arasında birgə tədqiqatlar aparılır, lakin qeyd etmək vacibdir ki, bu, qeyri-kafi və parçalanmış şəkildə həyata keçirilir. Əməkdaşlıq beynəlxalq konvensiyalar, fərdi elmi layihələr, BMT proqramları və ikitərəfli müqavilələr çərçivəsində həyata keçirilir. Alimlər hidrologiya, biologiya, çirklənmə və bioresursların vəziyyəti barədə məlumat mübadiləsi aparırlar. Amma bu gün bunlar bir çox hallarda paralel səylərdən ibarətdir; vahid elmi ekosistem lazımdır. Məlumatlar tez-tez müxtəlif metodlardan istifadə etməklə və müxtəlif tezliklərdə toplanır və həmişə bütün Xəzəryanı ölkələr üçün açıq olmur. Bütün bunlar isə qarşılıqlı əlaqəni və effektiv idarəetməni çətinləşdirir.

Xəzər dənizi üçün vahid monitorinq sisteminə gəldikdə isə, hazırda bu sahədə tam inteqrasiya olunmuş proqram mövcud deyil. Hər bir ölkə öz sektorunda suyun səviyyəsini, dənizdə ətraf mühitin keyfiyyətini, ekosistem sağlamlığını və sənaye təsirlərini (neft, qaz, gəmiçilik) izləyir. Problem ondadır ki, bu məlumatlar həmişə vahid analitik çərçivəyə inteqrasiya olunmur. Xəzər dənizindəki problemləri nəzərdən keçirərkən başa düşməliyik ki, o, müxtəlif dövlətlər tərəfindən idarə olunan vahid ekosistemdir və bu, öz növbəsində, dəniz akvatoriyasını milli sulara bölür.

- Xəzər dənizinin hansı əraziləri suyun səviyyəsinin düşməsindən daha çox təsirlənəcək?

- Əgər Xəzər dənizinin ən həssas ərazilərindən danışırıqsa, bunlar dayaz sahələri və sahil zonaları, ilk növbədə, Qazaxıstanın Xəzər bölgələri də daxil olmaqla Şimali Xəzərdir. Bu, dənizin ən dayaz hissəsidir və suyun səviyyəsinin düşməsinə son dərəcə həssasdır. Dayazlaşma, kürütökmə yerlərinin deqradasiyası, biomüxtəlifliyin itirilməsi və balıqçılıq üçün risklər burada artıq qeydə alınır. İqlim dəyişikliyi, dəniz səviyyəsinin aşağı düşməsi və artan antropogen təzyiq nəzərə alınmaqla, mövcud yanaşmalar dəniz mühitinin keyfiyyətini yaxşılaşdırmayacaq. Artıq bütün tərəflərin, bütün Xəzəryanı dövlətlərin birləşmiş səyləri zəruridir. Bu gün peyk məlumatlarından, ümumi göstəricilərdən və razılaşdırılmış elmi metodlardan istifadə edərək Xəzər dənizinin monitorinqi üçün ortaq rəqəmsal platforma yaratmaq mümkündür.

Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev Xəzər dənizi ekosisteminin qorunmasına yönəlmiş dövlətlərarası ekoloji proqram təklif edib. Bu təşəbbüs fundamentaldır, çünki o, müxtəlif milli tədbirlərdən ortaq məqsədlər, alətlər və məsuliyyətlər olan əlaqələndirilmiş ekoloji proqrama keçidi nəzərdə tutur. Əhəmiyyətli olan odur ki, Xəzər dənizi məsələsi artıq sırf ekoloji narahatlıqdan kənara çıxıb. Bu, Xəzər regionlarının sosial-iqtisadi dayanıqlığına, enerji və nəqliyyat infrastrukturuna və potensial olaraq dövlətlərarası münasibətlərə birbaşa təsir göstərir. Məhz buna görə də transsərhəd monitorinqinin gücləndirilməsi hazırda yalnız ekspert səviyyəsində deyil, həm də Qazaxıstan hökuməti və onun beynəlxalq tərəfdaşlarının diqqət mərkəzindədir. Elmi cəhətdən əsaslandırılmış və əlaqələndirilmiş monitorinq sistemi olmadan Xəzər dənizinin qorunması və artıq geridönməz hala gələn risklərin idarə olunması üçün uzunmüddətli strategiya hazırlamaq mümkün deyil.

- Xəzər dənizi ölkələrinin dayazlaşma səbəbindən məruz qaldığı iqtisadi ziyanı ölçmək mümkündürmü? Ən çox hansı sektorlar əziyyət çəkir?

- Xəzər dənizinin dayazlaşmasının vurduğu iqtisadi ziyanı hazırda tək bir rəqəmlə ölçmək çətindir. Bütün Xəzəryanı ölkələr üçün ümumi qəbul edilmiş, vahid metodologiya və ya ictimaiyyətə açıq, konsolidasiya edilmiş qiymətləndirmə yoxdur. Zərər maddələr üzrə bölünür, həmçinin dərinləşdirmə və infrastruktur dəyişiklikləri kimi birbaşa xərclərdən tutmuş artan logistika xərcləri, az yüklənmiş gəmilər və liman səmərəliliyinin azalması kimi dolayı itkilərə qədər dəyişir. Bu, liman infrastrukturunun zəifliyini və ümumi monitorinqin uyğunsuzluğu problemini vurğulayan beynəlxalq icmallar tərəfindən qəbul edilir. Rəqəmlər zərərin və xərclərin fərdi komponentlərini əks etdirir və bunlardan limanlar, logistika və dərinləşdirmə haqqında məlumatları nəzərə alaraq ortaq bir anlayış formalaşdırmaq üçün istifadə edilə bilər. Hazırda Xəzər dənizində neft hasilatından (xüsusən də qurudan deyil, dənizdən) dəyən zərər üçün standartlar hazırlamaq lazımdır. Dənizin ehtiyatlarından istifadə ciddi şəkildə elmi olaraq hesablanmış təsirlərə əsaslanmalıdır. Ekosistemin real imkanlarını anlamadan istənilən qərar risklidir və davamlı olmaz.

- Xəzəryanı dövlətlərin geridönməz dəyişikliklərin qarşısını almaq üçün hansı kritik vaxt məhdudiyyəti var? Hazırda bununla bağlı nə etmək olar?

- Geridönməz dəyişikliklərin qarşısını almaq üçün vaxt pəncərəsi qısadır, yəni bu, 10-15 il, bəzi ekosistem prosesləri üçün isə daha azdır, lakin vəziyyətə müsbət təsir göstərmək imkanı hələ də qalır. Söhbət Xəzər dənizinin tamamilə “yox olmasından” deyil, bərpasının ya qeyri-mümkün, ya da iqtisadi və ekoloji cəhətdən qəbuledilməz olacağı yeni, deqradasiyaya uğramış vəziyyətə keçməsindən gedir. Bu, dəniz səviyyəsinin aşağı düşməsinin sürətlənməsi və dayaz su zonalarının, xüsusən də Şimali Xəzərin ekosistemlərin uyğunlaşa biləcəyindən daha sürətli itirilməsi ilə bağlıdır. Çay deltalarının və kürütökmə yerlərinin deqradasiyası daimi əsaslıdır, yəni müəyyən bir nöqtədən sonra suyun səviyyəsi sabitləşsə belə, onlar bərpa olunmayacaq. Proses hələ də idarə oluna bilsə belə, bu amili görməzdən gəlmək olmaz. Əgər fürsət əldən verilərsə və ən pis ssenari gerçəkləşərsə, Xəzər yaxın onilliklərdə bioloji funksiyalarını qismən itirəcək. Belə olan vəziyyətdə balıqçılıq sənayesi xroniki böhrana girə bilər, limanlar və neft-qaz infrastrukturu daimi mühəndislik gərginliyi altında işləyəcək, bu da artan dibdərinləşdirmə və yenidənqurma işləri tələb edir. Bu, həm dəniz hissəsinin özünə, həm də sahil ərazilərinə sosial-iqtisadi təzyiq göstərəcək. Əsas məsələ vəziyyətin artıq tərsinə çevrilə bilməyəcəyi və ekosistemin bərpa olunmayacağı bir geriyə dönüş nöqtəsinə çatmamaqdır.

- Bu gün Qazaxıstan ilə Azərbaycan arasında ekoloji əməkdaşlıq üçün hansı konkret mexanizmlər mövcuddur və əlavə hansı tədbirlər görülməlidir? Xəzər suitiləri və nərə balıqları təhlükə altındadır. Xəzəryanı ölkələr arasında hansı birgə təbiəti mühafizə proqramları bu populyasiyaların azalmasının qarşısını ala bilər?

- Qazaxıstan və Azərbaycan əməkdaşlıq üçün təməl yaradıblar və onun effektivliyi gücləndirilməlidir. Hər iki ölkə Tehran Konvensiyasının (Xəzər dənizinin dəniz mühitinin qorunması üzrə Çərçivə Konvensiyası) tərəfləridir. Konvensiya biomüxtəlifliyin qorunmasına dair öhdəlikləri ehtiva edir, çirklənmə, biomüxtəliflik və transsərhəd təsirlər üzrə protokollar və elmi dialoq üçün platforma təmin olunur. Bu gün dəniz əməkdaşlığının gücləndirilməsi suitilər və nərə balığı kimi müəyyən növlər üzərində sürətli, birgə tədbirlər tələb edir. Siyahıyaalma və populyasiyanın qiymətləndirilməsi metodları fərqli olduğundan, birgə populyasiya monitorinqi qurulmalı və metodologiyalar sinxronlaşdırılmalıdır. Qazaxıstan və Azərbaycan əsas növlər - Xəzər suitiləri və nərə balığı üçün peyk müşahidələrini, genetik tədqiqatları və ortaq məlumat bazasını birləşdirəcək birgə monitorinq sistemi yaratmalıdır. Populyasiyanın statusu ilə bağlı vahid mənzərə olmadan, hər hansı bir tədbirin görülməsi də gecikəcək.

- Dayazlaşma Xəzər regionunun balıqçılıq sənayesinə ümumilikdə necə təsir göstərir? Son illərdə balıq ovunun azalmasına dair hər hansı bir dəlil varmı?

- Son üç ildə bütün ölkələr və növlər üçün vahid ictimai “Xəzər statistikası” elə tərtib edilib ki, məlumatlar ölkələr arasında əhəmiyyətli dərəcədə fərqli olaraq qalır. Onlar tez-tez müxtəlif formatlarda dərc olunur və həmişə müqayisə edilə bilmir. Lakin balıqçılıq təsərrüfatları üçün müəyyən əsas məlumatlar mövcuddur və bu, pisləşməni göstərir. Məsələn, Xəzər dənizinin İran hissəsi ilə bağlı bir elmi nəşrdə üç kilkə növünün ümumi ovunun azalması qeyd olunur. Bu dəyişiklik ekosistemdəki, qida təchizatındakı və ətraf mühit şəraitindəki dəyişikliklərlə əlaqələndirilir, bəzi tədqiqatlar isə bunu iqlim amilləri və balıqçılıq təzyiqinin kombinasiyası ilə izah edir. Nərə balığına gəldikdə, rəsmi ovlanma azalır və bu, tədqiqatçıların və tənzimləyicilərin fikrincə, müəyyən dövrlərdə qanuni həcmləri əhəmiyyətli dərəcədə aşa bilən qanunsuz balıqçılıqla bağlıdır. Dayazlaşma sahil və dayaz suların - kürütökmə yerlərinin və qida mənbələrinin əmələ gəldiyi ərazilərin məhsuldarlığını azaldır. BU səbəbdən də balıqçılıq sənayesi ciddi zərbə alır. Xəzər dənizinin dayazlaşması balıqçılıq sənayesinə ciddi təsir göstərir, kürütökmə yerlərinin məhv olmasına, duzluluğun dəyişməsinə, qida təchizatının azalmasına və həddindən artıq istiləşmə səbəbindən balıqların kütləvi tələf olmasına səbəb olur. Balıqların çoxaldığı dayaz suların yox olması, eləcə də kommersiya növlərinin məcburi miqrasiyası səbəbindən ovlanma azalır.

Elşən Rüstəmov

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Astana