Ekstradisiya hüququ: Cinayətkarların sərhəd tanımayan məsuliyyəti

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində cinayətkarlıq anlayışı yeni çalarlar qazanır. Əgər əvvəllər cinayətkar yalnız öz ölkəsinin hüquq-mühafizə orqanlarının məsuliyyətində idisə, bu gün transmilli cinayətlər, terrorçuluq, kiberhücumlar, maliyyə fırıldaqları və qanunsuz silah dövriyyəsi sərhədləri aşaraq bütün dünyaya yayılır. Belə şəraitdə cinayətkarın məsuliyyətdən yayınaraq başqa ölkədə gizlənməsi halları dövlətlərin təhlükəsizliyi üçün ciddi çağırış yaradır.

Bu reallıq qarşısında beynəlxalq hüquq praktikası ekstradisiya institutunu ön plana çıxarır. Ekstradisiya, yəni cinayət törətmiş şəxsin bir dövlətin ərazisindən digərinə verilməsi – təkcə hüquqi prosedur deyil, həm də dövlətlərin bir-birinə etimadının göstəricisidir. Bu mexanizm olmasa, cinayətkarların sərhəd keçməklə məsuliyyətdən qurtulması asanlaşar, beynəlxalq ədalət prinsipləri isə sual altına düşərdi.

Ona görə də ekstradisiya prosesi sadəcə hüquqi bir mexanizmdən savayı, həm də siyasi, təhlükəsizlik və etik baxımdan böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu proses həm dövlətlərin beynəlxalq öhdəliklərini yerinə yetirməsini, həm də qlobal miqyasda cinayətkarlığa qarşı mübarizədə birgə mövqenin möhkəmlənməsini təmin edir.

Mövzu ilə bağlı Bakıvaxtı.az-a açıqlama verən hüquqşünas Ayxan Məmmədli bildirib ki, düünya sürətlə qloballaşdıqca, cinayətkarlıq da yeni formalar alır və sərhədlər arxasında gizlənmək artıq asan olmur. Bu gün bir ölkədə törədilən cinayət digər ölkənin hüquq-mühafizə orqanlarının diqqətinə çevrilir. Belə məqamlarda ən təsirli hüquqi mexanizmlərdən biri – ekstradisiya prosesi işə düşür:

"Ekstradisiya sadəcə bir şəxsin təhvil verilməsi yox, dövlətlərin hüquqa və beynəlxalq öhdəliklərə sadiqliyinin nümayişidir. Çünki cinayətkarın məsuliyyətdən yayınmasına yol verməmək, ədalətin qlobal miqyasda təmin olunması deməkdir".

Ayxan Məmmədli: Bu, həm beynəlxalq hüququn, həm də dövlətlərarası etimadın əsas şərtidir

Onun sözlərinə görə, hər bir ekstradisiya işi bir neçə vacib prinsipə əsaslanır:

"Törədilən əməl həm tələb edən, həm də saxlayan dövlətin qanunvericiliyində cinayət olmalıdır, siyasi və etnik motivlərlə əlaqəli hallarda şəxsin verilməsi yolverilməzdir, ən əsası isə, insan hüquqlarının təminatı qorunmalıdır. Bu, həm beynəlxalq hüququn, həm də dövlətlərarası etimadın əsas şərtidir. İnterpolun “qırmızı bülleten”ləri ilə axtarılan şəxslərin saxlanılması və təhvil verilməsi artıq çox ölkənin gündəlik təcrübəsinə çevrilib. Bu mexanizm sayəsində cinayətkar harada gizlənməsindən asılı olmayaraq, məsuliyyətdən qaça bilmir".

Ayxan Məmmədli qeyd edib ki, ekstradisiya həm hüquqi, həm də siyasi baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. O, dövlətlərin əməkdaşlığını gücləndirir, beynəlxalq təhlükəsizliyi təmin edir və ən əsası, insanlara bir daha sübut edir ki, ədalət heç vaxt sərhəd tanımır.

Əli Hüseynov