Elman Quliyev: Ümumtatar ədəbiyyatının tərkib hissəsi olan Krım tatar ədəbiyyatı

AZƏRTAC türk xalqlarının folkloru, adət-ənənələri və mədəni irsinə həsr olunan yazılar silsiləsini davam etdirir

Bakı, 21 noyabr, AZƏRTAC

Tatarlar yeni eranın əvvəllərində Qərbi Sibirdən Ural çölləri və Volqa çayı sahillərinə köç etmiş türk tayfalarının törəmələridir. Onlar III-IV əsrlərdə burada daha geniş ərazilərdə məskunlaşmış, bir qrupu IV əsrdə Şərqi Avropaya, digər bir qrupu isə Azov sahillərinə doğru irəliləyiblər. VI əsrdə Krımda məskunlaşan Bulqar türkləri VII əsrdə Azov sahillərində Bulqar dövlətini yaradıblar. Lakin həmin tayfaların bu ərazilərə gəlişindən çox əvvəllər, miladdan öncə təxminən VIII əsrdə Krımda Barslı türklərinin yaşaması haqqında məlumatlar mövcuddur.

Bu fikirlər filologiya elmləri doktoru, professor Elman Quliyevin tatar ədəbiyyatı ilə bağlı yazısında yer alıb. AZƏRTAC yazını təqdim edir.

Orta Volqa və Kama çayı hövzələrində isə Bulqar dövlətinin yaradılması təxminən X əsrə təsadüf edir. Orta Volqa boyunda yaranan dövlətin tərkibində əsasən indiki tatar, başqırd, çuvaş və digər xalqlar yaşamışlar. Bulqar hakimiyyəti dövründə Tatar mədəniyyəti və ədəbiyyatı inkişaf etməyə başlayıblar. Bu dövlətin mövcudluğunun ilk dövrlərində türk-runik əlifbasından istifadə olunmuş, daha sonra ərəb əlifbasına keçilmişdir. Ərəb əlifbasına keçidlə Şərq ədəbiyyatı və mədəniyyətinə yaxınlaşma sürətlənmişdir. Qədim tatar ədəbiyyatında əsatir, rəvayət, dastan, nağıl və s. nümunələr çoxluq təşkil edir. “Xan qızı Altunsaç”, “Qırx qız”, “Boz igid”, “Esabay batır”, “Çora batır” və s. nümunələr Kazan və Krım tatarlarının qəhrəmanlıq əsərləri kimi məşhurdur. Digər türk xalqlarında da bu dastanların dəyişik variantlarını görmək mümkündür.

XIII əsrdə Qali tərəfindən şərq ənənəvi məhəbbət mövzusunda yazılmış “Yusif və Züleyxa” əsəri tatar yazılı ədəbiyyatının ilk nümunəsi hesab edilir. XIV əsr tatar ədəbiyyatının inkişafında Seyfi Sarayinin böyük xidmətləri olub. O, monqollar tərəfindən əsası qoyulmuş Qızıl Orda dövlətinin mərkəzi olan Saray şəhərində anadan olub. Bir müddət Xarəzm və Qıpcaq bölgələrində yaşadıqdan sonra Misirə Məmlukilər sarayına gedib. 1391-ci ildə orada S.Şirazinin “Gülüstan” əsərini türk dilinə tərcümə edib. Əsər “Kitabi Gülistan bit-türki” adı ilə tərcümə olunub. O, qəzəl, qəsidə, rübai janrında şeirlər yazaraq Misir coğrafiyasında türk klassik şeirinin yayılma dairəsini xeyli genişləndirib.

XV əsrdə Səyadinin “Babaxan dastanı”, XVI əsrdə Məhəmmədyarın “Töhfeyi-mərdan” və “Nurisadir” əsərləri orta əsrlər tatar ədəbiyyatının bəşəri motivlər və əxlaqi-didaktik ideyalar baxımından zənginliyini təsdiqləyir. XVII-XVIII əsrlər tatar ədəbiyyatında klassik ənənəyə bağlılıq daha çox müşahidə edilir.

XIX əsr isə tatar ədəbiyyatının yeni dövrü hesab olunur. Bu mərhələ tatar ədəbiyyatı üçün maarifçiliyin və tənqidi realizmin yaranması və inkişafı baxımından səciyyəvidir. Tatar ədəbiyyatında maarifçiliyi banisi olan Kayum Nasiri (1825-1902) “Qırx vəzir”, “Qırx bağça”, “Gülrux və Qəmərcan”, “Əbu Əli Sina” və s. əsərlərində bir çox məsələlərlə yanaşı , elmin, təhsilin faydalarından danışır. Onun tatar dilini ruslara, rus dilini tatarlara öyrətmək məqsədilə yazılmış “Qısa nəhv kitabı” doğma xalqının mədəni tərəqqisində mühüm rol oynayıb. Kayum Nasiri dərslik və dərs vəsaitlərinin, tarixə, etnoqrafiyaya və s. aid elmi əsərlərin müəllifi kimi də xalqına çoxlu faydalar vermişdir. Zakir Bigeyev(1870-1902), Qabdrahman İlyasi (1856-1895), Miftahəddin Ağmolla (1831-1895) və digər sənətkarların yaradıcılığında da maarifçilik ideyaları əsas yerlərdən birini tutur.

1905-ci inqilabının Rusiya ictimai-siyasi həyatına təsiri nəticəsində ədəbi prosesdə tənqidi realizm meyilləri güclənməyə başlayıb. Tənqidi realizmin nümayəndələri olan Qabdulla Tukay (1886-1913), Məcid Qafuri (1880-1934), Fateh Amirxan (1886-1926), Şərif Kamal (1884-1942) və başqaları yeni mərhələdə tatar ədəbiyyatının zənginləşməsində böyük xidmətlər göstərib. Q.Tukay XX əsrin əvvəllərində yazıb-yaratmış ədiblərdən, “Molla Nəsrəddin” jurnalı ətrafında toplanan şair və yazıçılarlardan, xüsusən M.Ə.Sabirdən çox təsirlənib.

Əlimcan İbrahimov (1884-1938), Qəvi Nəcmi (1901-1957), Tazi Qizzat (1895-1955), Şamil Usmanov (1895-1937), Musa Cəlil (1906- 1944) və s. sənətkarlar tatar sovet ədəbiyyatının nümayəndələri kimi böyük mədəni irs yaradıblar. Əlimcan İbrahimov tatar ədəbiyyatında nəsrin böyük nümayəndəsi kimi tanınır. Ötən əsrin 30-40-cı illərində tatar sovet poeziyasının inkişafında Musa Cəlilin əvəzsiz xidmətləri olub. Təxminən 10 yaşında şeir yazmağa başlayan, 13 yaşında (1919) ilk şeiri çap olunan Musa Cəlilin poeziyası geniş mövzu dairəsinə malikdir. İkinci Dünya müharibəsi M.Cəlilin yaradıcılığına təsirsiz ötüşməyib. “Moabit dəftəri” şeirlər silsiləsi M.Cəlil yaradıcılığının zirvəsi və qəhrəmanlıq ruhunun təcəssümüdür.

Kazan tatarlarının müasir dövr poeziya, nəsr və dramaturgiya nümunələrində realist və romantik ifadə tərzi üstünlük təşkil edir. Qafil Afzal, Əxsən Baranov, Şəükət Qaliyev, Rədif Qataullin və s.sənətkarların poeziyasında ümumtatar ruhunun və bəşəri hisslərin tərənnümü diqqəti cəlb edir.

Ümumtatar ədəbiyyatının tərkib hissəsi olan Krım-tatar ədəbiyyatını bir neçə dövrə bölmək mümkündür. 1917-ci ildə Sovet hakimiyyətinin qurulması ilə Krım tatarlarının Türk xalqları ədəbiyyatında yeni mərhələ başlayıb. Bu mərhələdə ədəbiyyat sovet ədəbiyyatı adı altında yaransa da Krım-tatar yazarları əsərlərində bu rejimə qarşı olan etirazlarını bildirməkdən çəkinməmişlər. Asan Çergeyev, Ömər İpçi, Abdulla Lətifzadə, Bəkir Çobanzadə, Yaqub Şakirəli, Əşrəf Şəmizadə, Əbdürrəhim Altaylı, Cəfər Qafar və digər ədiblər əsərlərində milli ideallara sadiqliklərini nümayiş etdiriblər. Bu səbəbdən Cəfər Qafar, Ömər İpçi, Bəkir Çobanzadə, Abdulla Lətifzadə və başqaları milli əqidələrinə görə repressiya qurbanlarına çevriliblər. Bəkir Çobanzadə (1893-1939) türk dili və ədəbiyyatı tarixində misilsiz xidmətlər göstərmiş alim və şairdir. Onun Azərbaycan, özbək, kumık, qaraçay-balkar, tatar və s. türk dilləri, o cümlədən bir sıra türk xalqları ədəbiyyatı ilə bağlı araşdırmaları bu günə qədər özünün elmi dəyərini qoruyub saxlayıb. XX əsrin 30-40-cı illərində Krım-tatar ədəbiyyatında müəyyən durğunluq halları müşahidə olunub. 1944-cü ildə Krım tatarları Vətənə xəyanətdə günahlandırılaraq Türküstan ərazilərinə sürgün edilib. Bu dövrdən etibarən Krım-tatar ədəbiyyatı müxtəlif ölkələrdə yaranmağa başlayıb. Şamil Ələddin, Əşrəf Səmizadə, Yusif Bolat, Rəşid Murad, Fəttah Akim, Qafar Bulğanaklı və başqaları Özbəkistanda Krım-tatar ədəbiyyatının ənənələrini davam etdirib, əsərlərində yurd həsrəti mövzusunu xüsusi qabardıblar. Krım-tatar ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Cengiz Dağcı (1919-2011) İngiltərədə mühacirət həyatı yaşamağa məcbur olub. Onun “Qorxunc illər”, “Yurdunu itirən adam”, “Onlar da insan idi”, “O torpaqlar bizim idi”, “Dönüş”, “Anama məktublar” və s. romanları Krım həyatının təsvirinə həsr olunub. Krım tatarları 1956-cı ildə bəraət alsalar da, onların vətənə dönüşü yalnız 1967-ci ildə reallaşıb. Bu dövrdən sonra Krım- tatar ədəbiyyatı yeni bir mərhələyə qədəm qoyub.