Emin Mahmudov: Tiflis ədəbi mühitinin son mogikanı

Tiflis Azərbaycan ədəbi mühitini daim zənginləşdirib, onun qan damarını təzələyib, onu görkəmli şəxsiyyətlərlə təmin edib. Bir çox milli ədəbi hadisələr və şəxsiyyətlər buradan start götürüb. Elə ictimai-siyasi hadisələrdə də oxşar proseslər gedib, Cümhuriyyət də buradan elan olunub. M.Ş.Vazeh, M.F.Axundzadə, F.Xoyski, H.Ağayevin qəbri buradadır. A.Bakıxanov, N.Nərimanov, Ö.F.Nemanzadə bu mühitdən çıxıblar. M.Şahtaxtlı, C.Məmmədquluzadə bu ədəbi mühitdən, necə deyərlər, start götürüblər. Teatr, mədəniyyət sahəsində də eyni proseslər gedib. Tiflis Azərbaycan ədəbi-mədəni mühitinə görkəmli şəxsiyyətlər bəxş edib. Bu gələnək bugünə qədər davam edir. Belə demək mümkünsə, Tiflis ədəbi mühitinin XIX yüzildən gələn gələnəyinin son klassik görkəmli nümayəndəsi Emin Mahmudovdur...

Bu il fevrlın 13-də yazıçı, tərcüməçi Emin Mahmudovun 85 yaşı tamam olur. Bəlkə də, çoxlarına adi statistika kimi görünə bilər. Ancaq görkəmli ədəbiyyat və mədəniyyət adamının fəaliyyətinin miqyasında bu həyatın nə qədər zəngin olduğunu görürük. Əvvəlcə E.Mahmudovun ömürlüyünə nəzər salaq: 1940-cı ildə Gürcüstanın Başkeçid rayonunun Az.Gəyliyən kəndində anadan olub. A.S.Puşkin adına Tbilisi Dövlət Pedaqoji İnstitutunu bitirib (1962), Qardabani rayonunun Qaracalar kəndində orta məktəb müəllimi kimi fəaliyyətə başlayıb. Bir il sonra Gürcüstan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri redaksiyasında işləməyə başlayıb və baş redaktor vəzifəsinədək yüksəlib, eyni zamanda Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika ixtisasında qiyabi təhsil alıb. Teleradio Koorporasiyasındakı uzun illik səmərəli fəaliyyətinə görə Gürcüstan hökuməti onu “Ləyaqət” medalı ilə təltif edib. Saysız teleradio oçerklərinin, qəzet məqalələrinin müəllifi olan E.Mahmudov həm də hekayələr yazıb, gürcü dilindən tərcümələr edib. “Yadigar şəkil” adlı ilk hekayələr kitabı Tbilisidə çap olunub (2003). M.Cavaxaşvili, G.Qamsaxurdiya, O.Qvarişvili, M.Beradze, İ.Çavçavadze, C.Amirecibi və başqa gürcü nasirlərindən etdiyi tərcümələr Azərbaycan-gürcü əlaqələrinə böyük töhfədir. C.Amirecibinin “Data Tutaşxia” romanı və “Gürcü hekayələri” kitabları monumentallığı ilə Azərbaycan-gürcü ədəbi əlaqələrinin ən yaxşı səhifələrini təşkil edir.

Emin Elsevər (Mahmudov) imzası təkcə Gürcüstanda deyil, Azərbaycanda da tanınır və oxunur. Hələ sovetlər dönəmində oçerk, hekayə və tərcümələri həm Gürcüstan, həm də Azərbaycan mətbuatında çap olunurdu. “Sovet Gürcüstanı”, “Azərbaycan gəncləri”, “Kommunist”, “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetlərində, “Azərbaycan” jurnalında və “Dan ulduzu”, “Çənlibel” məcmuələrində, eləcə də “Trialeti” (Dmanisi), “Qələbə bayrağı” (Bolnisi) qəzetlərində hekayələr ilə çıxış edib. Yalnız hekayələri ilə çıxış etməyib, həm də Gürcüstanda milli ədəbi mühitin formalaşmasında böyük rol oynayıb. Tbilisidə Azərbaycan ədəbi mühiti iki yüz ildir ki, mövcuddur; buna səbəb azərbaycanlıların köklü olaraq burada yaşaması və bu proseslərdə yaxından iştirak etməsidir. Tbilisi həm də uzun müddət azərbaycanlıların milli-mədəni mərkəz rolu oynayıb. Emin Mahmudov isə yazdığı hekayə və oçerklərlə, ədəbi prosesdəki nüfuzu və işilə ədəbi prosesə yön verən şəxsiyyətlərdən olub. Onun sonralar Bakıda jurnalistika təhsili alması və bura ilə ədəbi əlaqələri milli ədəbi prosesi yaxından izləməsini şərtləndirib, necə deyərlər, buradan apardığı ideyalarla Tiflis ədəbi prosesinə yeni qan dövranına səbəb olub. Gürcü yazıçılarından etdiyi tərcümələri də onu bir yazıçı, tərcüməçi kimi formalaşdırıb.

Emin Mahmudovun hekayələri sadə həyat hadisələri üzərində qurulub; süjet xətti də sadə və həyatidir. Bir yazıçının ilk hekayələrindən yeni üslubunu formalaşdırması və hadisələri sadə dillə nəql etməsi yazıçının uğurlarından sayıla bilər. Bəzi hekayələrində satirik dil və intonasiyanın şahidi oluruq ki, bu da yazıçının monoton təsvir üslubundan istifadə etmədiyini göstərir. “Bağda ərik var idi...”, “Elə də olur, belə də” hekayələrində təhkiyənin alt qatında satirik psixologizm elementləri hadisəni və obrazı dərk etməyə imkan verir. Lakin bu təsvirlər zamanı heç vaxt oxucunu yönləndirməyə çalışmır, hər şey təbii baş verir.

Yazıçı bir çox hekayələrində hadisələrin təsvirində olduqca dəqiqdir, hətta deyərdim ki, rəssam kimi təbiətin şəklini çəkir. Təbiətlə cəmiyyət hadisələrinin birgə təsviri hadisələrin mahiyyətini anlamağa imkan verir. “Sevinc yaşı” hekayəsində yaz çağının təsvirində orijinal bədii təsvir və ifadə vasitələrindən istifadə edir. Yazıçı təbiətlə cəmiyyətin ahəngini tutmağa çalışıb, onların qarşılıqlı münasibətini ortaya çıxarıb və nəticədə onların obrazını yarada bilib. Hadisələrin sonrakı inkişafı Zərifənin və təbiətin bir parçasının qoşa obrazının nahaqdan yaradılmamasını göstərir.

“Qatarda” hekayəsi isə sadə bir hadisə üzərində qurulub; hekayənin süjet xəttində gürcü-azərbaycanlı münasibətləri təsvir olunur.

Yazıçının “Sevinc yaşı”, “Yadlar kimi”, “Buğda çörəyi”, “Sürünən kölgə”, “Nəcabət”, “Yadigar şəkil”, “Zolaqlı çemodan”, “Dünya xali deyil” və s. onlarla hekayələri süjet xəttinin orijinallığı, obraz yeniliyi, canlılığı, təsvirin obrazlılığı ilə seçilir. İnanmaq olmur ki, bu hekayələr sosialist realizmi kontekstində yazılıb. Elə hekayələrin həyat materialı da yenidir, həyatidir. Məsələ mövzunun həyatdan götürülməsində deyil, müəllifin hadisələrin bədii inkişaf xəttini necə davam etdirməsində, təsvir yeniliyindədir. Bu hekayələrin bir neçəsi məni uşaqlıq illərimə qaytardı. Ona görə ki, burada təsvir olunan obrazlar mənim də həyatımdan keçib, xatirimdə böyük izlər buraxıb. Bu hekayələrdən “Buğda çörəyi” və “Sürünən kölgə” hekayələri həyat realizmi ilə yazılıb.

80-ci illərin sonu 90-cı illərin əvvəllərində Emin Mahmudovu bir jurnalist, yazıçı kimi tanıyırdımsa, bu hadisələrdə vətənini, xalqını sevən böyük bir vətəndaş olduğunu gördüm. Çətin zamanlar idi, Gürcüstanda da, Azərbaycanda da azadlıq uğrunda mübarizə gedirdi. Bu mübarizədə Emin Mahmudovu ön cəbhədə görürdüm. O, yaxşı bir ideoloq idi, fikirlərini hüquqi, mənəvi dəqiqliklə ifadə edirdi. Tez-tez görüşməsək də, Gürcüstanın azadlığı, müstəqilliyi üçün əlindən gələni etdiyini eşidirdim. Sonra vəziyyət dəyişdi, Gürcüstan azərbaycanlılarının ağır günləri başladı. Azərbaycan-gürcü qardaşlığını pozmağa çalışdılar, yerli-gəlmə söhbəti saldılar. Emin Mahmudovla bir söhbətimizi yaxşı xatırlayıram: o, məsələlərə çox düzgün yanaşır, hadisələri soyuq ağılla, müdrikcəsinə dəyərləndirirdi. Bu hadisələrdə onun ictimai-siyasi hadisələri nə qədər doğru qiymətləndirdiyi və düzgün qərarlar verdiyini gördüm. Ancaq onu da deyim ki, oradakı hadisələrin inkişafı, borçalıların çətin durumu onu çox emosional etmişdi, bu barədə çox fikirləşirdi və təcili tədbirlər görülməsini istəyirdi. Həmişə olduğu kimi, bu düşüncəsində də haqlı idi. Mənimlə söhbətlərindəki həyəcanını olduğu kimi burada çatdıra bilmirəm. Çox böyük həyəcan təbili çalırdı, qarşıdan gələn təhlükələr barədə xəbərdarlıq edirdi. Uzun müddət bu həyəcanlı görüş mənim yadımdan çıxmadı, o barədə buradakı bəzi adamlarla danışdım. Nə yaxşı ki, hər şey yaxşı qurtardı. Ancaq Emin dayının göstərdiyi vətənpərvərliyi, vətəndaşlıq hərəkətini hardasa qiymətləndirmək tariximiz üçün vacibdir. Bu günlərdə təsadüfən E.Mahmudovun bir yazısına rast gəldim. Bu yazı mənimlə etdiyi söhbətlərin çox qısa bir özəti kimi göründü və həmin görüşün Emin Mahmudov xarakterini bundan yaxşı heç nə aça bilməz: “Vətən məhəbbəti! Mənim üçün ən böyük ülvi məhəbbət Vətən məhəbbətidir. Xalqımı, millətimi sonsuz dərəcədə sevir və hər hansı bir anda xalqımın rifahı üçün başımdan keçməyə belə hazır olduğumu bildirirəm”. Bəlkə də, bu sətirləri oxuyanlar onun 80-ci illərin sonu, 90-cı illərin əvvəllərində milli düşüncənin ictimai-siyasi hadisələr kontekstində yüksəlməsi zamanı yazıldığını güman edə bilər. Elə mən də belə düşündüm... Lakin müəllif açıq mətnlə bunun 1963-cü ildə yazıldığını bildirir. Bu, çox maraqlı məsələdir; ona görə ki, cəmi 23 yaşında bu düşüncədə olmaq, irəlidə qalan ömrünü xalqına həsr etmək fikri hər adamda formalaşa bilməzdi. Bu zaman fərdlə xalqın arasında böyük bir uçurum vardı, fərd xalqı düşünməkdənsə, özünün yaşayışını düşünürdü. Yəni sovet dövründə guya xalqı düşünən yalnız dövlət idi, fərd isə yalnız özünü və ailəsini düşünməli idi. Emin Mahmudovun Tiflisdə Pedaqoji İnstitutu bitirdikdən dərhal sonra “Vətən məhəbbəti”ni dilə gətirməsini ancaq onun çox az adamlarda formalaşan ictimai-siyasi təfəkkürünə bağlamaq olar. Bu düşüncə heç Bakı ədəbi, ictimai mühitində belə formalaşmamışdı. Tiflisdə isə ictimai-siyasi proseslər hər zaman Bakını qabaqlayırdı. Düşünürəm ki, gürcü gəncləri ilə sıx əlaqədə olan Emin Mahmudovun bu düşüncəsi onların vətənin gələcəyi ilə bağlı hansısa ictimai dərnəklər təşkil etməsindən doğa bilərdi. Eyni hissləri Emin Mahmudov öz xalqı, milləti üçün keçirib və özünün gələcək həyat yolu üçün bir proqram tutub. Biz bu proqramın sonrakı gedişini 80-ci illərin sonlarında Cənubi Qafqazda baş verən proseslərdə gördük...

Bu illər Emin Mahmudovun ən enerjili vaxtlarıydı, yazıb-yarada bilərdi, çoxlu hekayələr, roman və povestlər yazar, bir neçə il əvvəl götürdüyü dissertasiya mövzusunu tamamlaya bilərdi, rahat həyat sürə bilərdi. Üstəlik, Tiflisdə vəzifəsini bir az da artıra bilərdi. Ya da çoxları kimi hər şeyi atıb gəlib Bakıda rahat yaşaya bilərdi. Lakin o, sonadək mücadilə etdi, orada, onların içərisində yaşadı, mübarizəsini apardı. Emin Mahmudov xalq yolunu seçdi, xalqı ilə bir yerdə oldu, narahat günləri, ayları çox olsa da, bundan yorulmadı, usanmadı, sonadək mübarizə apardı və nəticəsini də gördü.

Emin Mahmudovun yalnız nəsr yaradıcılığı üzərində geniş dayandıq; ancaq onun yaradıcılığı çoxşaxəlidir. Bir tərcüməçi kimi gürcü nəsrinin bir çox görkəmli yazıçılarının əsərlərini tərcümə edib. Onun tərcüməsində Camua Amirecibinin “Data Tutaşxia” (2010) romanını böyük ədəbi hadisə hesab etmək olar. “Gürcü hekayələri” (2013), “Gürcü nəsri antologiyası” (2019) kitabları Gürcüstan-Azərbaycan ədəbi əlaqələrinin yeni mərhələsində ən mühüm ədəbi hadisədir. E.Mahmudovun həm tərcüməçi, həm də bir esseist, jurnalist, şair kimi yazdıqları başqa bir araşdırma mövzusudur. Bu yaradıcılıq forma və məzmun baxımından zəngin, çoxçeşidlidir. Emin Mahmudov (Elsevər) həyat dolu zəngin bir ömür yaşayır. Bu ömürdə bir neçə ömür sığışır - nasir, tərcüməçi, esseist, jurnalist və ən əsası Vətəndaş ömrü. Mən də Ona geridə qalan ömründə can sağlığı və yeni yaradıcılıq uğurları diləyirəm!..

Bədirxan Əhmədli

filologiya elmləri doktoru, professor