Ən ağır vaxtda Stalindən xüsusi əmr Maaşları ikiqat, statusları xüsusi oldu

85 il əvvəl, 18 sentyabr 1941-ci ildə İkinci Dünya müharibəsinin ən ağır dövrlərindən birində sovet ordusunda “qvardiya” adlanan xüsusi statuslu hərbi hissələrin əsası qoyulub.

Hurriyyet.media  xəbər verir ki, həmin gün SSRİ xalq müdafiə komissarının 308 saylı əmri ilə 100-cü, 127-ci, 153-cü və 161-ci atıcı diviziyalar müvafiq olaraq 1-ci, 2-ci, 3-cü və 4-cü qvardiya atıcı diviziyalarına çevrilib.

Bu qərar həmin birləşmələrin Smolensk döyüşləri zamanı, xüsusilə Yelnya istiqamətində göstərdikləri döyüş fəaliyyəti ilə əlaqələndirilirdi. Əmrdə onların döyüşlərdə göstərdiyi şücaət, dözümlülük, cəsarət, intizam və şəxsi heyətin qəhrəmanlığı xüsusi vurğulanırdı.

İlk qvardiya diviziyalarının komandirləri də tarixdə qalıb: 100-cü diviziyaya general-mayor İvan Russiyanov, 127-ciyə polkovnik Akim Akimenko, 153-cüyə polkovnik Nikolay Hagen, 161-ciyə isə polkovnik Pyotr Moskvitin komandanlıq edirdi. Məhz onların rəhbərlik etdiyi dörd hərbi birləşmə yeni qvardiya nömrələrini alan ilk diviziyalar oldu.

Maraqlı məqamlardan biri budur ki, Stalin və Baş Qərargah rəisi marşal Boris Şapoşnikovun imzaladığı 308 saylı əmrin yalnız həmin dörd diviziyada deyil, fəaliyyətdə olan ordunun və hərbi dairələrin bütün rotalarında, eskadronlarında, batareyalarında, aviasiya eskadrilyalarında və komandalarında elan edilməsi tapşırılmışdı. Bununla yeni qvardiya statusunun bütün orduya nümayiş etdirilməsi nəzərdə tutulurdu.

“Qvardiya” statusu yalnız fəxri ad deyildi. Yeni qvardiya diviziyalarında xidmət edən komandir heyətinə 1,5 qat, sıravi döyüşçülərə isə ikiqat maaş verilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Həmçinin bu hərbi birləşmələr üçün xüsusi qvardiya bayraqları müəyyənləşdirilmişdi.

Başqa bir diqqətçəkən məqam odur ki, hərbçi qvardiya hissəsində xidmət etdiyi müddətdə onun adi hərbi rütbəsinə də xüsusi söz əlavə olunurdu. Məsələn, “leytenant” artıq “qvardiya leytenantı”, “kapitan” isə “qvardiya kapitanı” adlandırılırdı. Bu qayda 21 may 1942-ci il fərmanı ilə rəsmiləşdirilmişdi.

Əvvəlcə qvardiyaçılar üçün ayrıca hərbi geyim formasının hazırlanması da planlaşdırılırdı. Hətta 308 saylı əmrdə Qırmızı Ordunun arxa cəbhə rəhbərliyinə xüsusi qvardiya formasının layihəsini 30 sentyabr 1941-ci ilədək təqdim etmək tapşırılmışdı. Lakin müharibə şəraitində bütün qvardiyaçılar üçün ayrıca geyim formasının tətbiqi əvəzinə daha praktik fərqləndirici nişan yaradıldı.

1942-ci il mayın 21-də “Qvardiya” döş nişanı rəsmən təsis edildi. Eyni fərmanla qvardiya hərbi rütbələri də tətbiq olundu: belə hissələrdə xidmət edən hərbçilərin rütbəsinin qarşısına Qvardiya sözü əlavə edilirdi. Döş nişanı isə hərbi geyimin sağ tərəfində daşınırdı.

Nişanın özü də xüsusi hazırlanmışdı: onun hündürlüyü 46, eni 34 millimetr idi. Üzərində qırmızı beşguşəli ulduz, dəfnə çələngi və qırmızı bayraq yerləşirdi. Bayrağın üzərinə qızılı hərflərlə “Qvardiya”, aşağı hissədəki lövhəyə isə “SSRİ” yazılmışdı.

Qvardiya statusu çox sürətlə başqa qoşun növlərinə də yayılmağa başladı. 1941-ci ilin noyabrında Mixail Katukovun 4-cü tank briqadası 1-ci qvardiya tank briqadasına çevrildi və Qırmızı Ordunun ilk qvardiya tank briqadası oldu.

Qvardiya adı dənizçilərə də verildi. 1942-ci ilin yanvarında hərbi-dəniz aviasiyasının bir sıra polkları qvardiya statusu aldı. Həmin il aprelin 3-də isə “Krasnıy Kavkaz” kreyseri, “Stoykiy” esminesi, “Marti” mina gəmisi, “Qafel” tralçısı və bir neçə sualtı qayıq qvardiya gəmilərinə çevrildi.

Dəniz qvardiyaçılarının fərqləndirilməsi də ayrıca təşkil edilmişdi. 1942-ci ilin iyununda qvardiya gəmiləri üçün xüsusi hərbi-dəniz bayrağı, şəxsi heyət üçün xüsusi döş nişanı, sıravi dənizçilər üçün isə papaqda daşınan xüsusi lent müəyyən edildi.

Maraqlı tarixi detal budur ki, qvardiya sözü hələ ilk dörd atıcı diviziyanın adının dəyişdirilməsindən əvvəl sovet reaktiv artilleriyasında işlədilməyə başlanmışdı. 1941-ci ilin avqustunda M-13 reaktiv qurğuları ilə silahlanan qvardiya minaatan polklarının yaradılması barədə qərarlar verilmişdi. Lakin 18 sentyabr tarixli 308 saylı əmr döyüşdə fərqlənmiş adi atıcı diviziyaların qvardiya diviziyalarına çevrilməsinin başlanğıcı oldu.

İlk dörd qvardiya diviziyasının döyüş yolu bununla bitmədi. Onlar sonrakı illərdə də cəbhənin müxtəlif istiqamətlərində vuruşdular. 1-ci qvardiya diviziyası Moskva istiqamətində və daha sonra Don bölgəsində, 2-ci qvardiya Krım və Şimali Qafqazda, 3-cü qvardiya Donbas, Ukrayna və Mərkəzi Avropa istiqamətində, 4-cü qvardiya isə Moskva ətrafından Stalinqrad və Ukraynaya qədər gedən ağır döyüşlərdə iştirak etdi. Müharibənin son mərhələlərində bu birləşmələrin döyüş yolu Mərkəzi və Cənub-Şərqi Avropaya qədər uzandı.

Beləliklə, qvardiya getdikcə sadəcə diviziyanın adındakı söz olmaqdan çıxdı. Onun öz bayrağı, nişanı, xüsusi rütbə forması və yüksək maaş sistemi yarandı. Müharibə davam etdikcə bu status tankçılardan və piyadalardan tutmuş təyyarəçilərə və dənizçilərə qədər müxtəlif qoşun növlərinə yayıldı.

Qvardiya anlayışının Rusiya hərb tarixində kökləri daha qədim dövrə, I Pyotrun zamanına gedib çıxırdı. 1917-ci il inqilabından sonra ləğv edilən bu hərbi ənənə 1941-ci ildə, Almaniya ilə müharibənin ən ağır mərhələsində yenidən bərpa edildi.

Sonrakı illərdə qvardiya adı yalnız piyada diviziyalarına deyil, tank, aviasiya, artilleriya və digər qoşun növlərinin fərqlənən hissə və birləşmələrinə də verildi.