Ənənəvi psixologiyanı sarsıdan alim

Bu gün fransız psixoloqu Anri Vallonun anım günüdür.
Kulis.az bu münasibətlə müəllif haqqında materialı təqdim edir.

Anri Vallon 1879-cu ildə Fransada anadan olmuşdur. O, uşaqlıqdan həm humanitar, həm də təbiət elmlərinə güclü maraq göstərirdi. Müxtəlif kitablarla erkən yaşlarından tanış olması onun zehni inkişafına böyük təsir göstərmişdi. Vallon məktəbdə həm klassik ədəbiyyat, həm də riyaziyyat sahəsində üstün nəticələr göstərirdi. Valideynləri onu daim araşdırmağa, sual verməyə təşviq edirdilər.

Əvvəl fəlsəfə təhsili almağa qərar vermişdi. Parisdəki ali məktəblərdən birində bu sahə üzrə dərslərdə iştirak edirdi. Lakin zamanla marağı insan davranışının elmi tərəflərinə yönəldi. Bu səbəbdən o, psixologiyanı daha dərindən öyrənməyə başladı.

Başlanğıcda fəlsəfəyə maraq göstərməsinə baxmayaraq, Vallon psixologiyada insanın davranışlarının empirik izahını daha cəlbedici hesab edirdi. O, insan psixikasının yalnız abstrakt ideyalarla deyil, praktiki müşahidələrlə də izah edilməli olduğunu düşünürdü. Bu düşüncə tərzi onu tədqiqatlarda eksperimental metodlara yönəltdi. Vallonun fikrincə, uşaqların davranış dinamikasını öyrənmək insan psixikasının inkişaf qanunauyğunluqlarını anlamaq üçün açar idi. O, həm nəzəri, həm də tətbiqi psixologiya sahəsində fəal şəkildə araşdırmalar aparırdı. Vallonun elmi yanaşması dövrün ənənəvi psixoloji baxışlarını sarsıtdı. O, psixologiyanın fəlsəfədən ayrılıb müstəqil elm kimi inkişaf etməsinin tərəfdarı idi.

Anri Vallon ən çox uşaqların psixoloji inkişafı mövzusunda araşdırmaları ilə tanınır. O, uşağın davranışının hər mərhələsində emosional, sosial və koqnitiv faktorların qarşılıqlı təsirini araşdırır və hesab edirdi ki, uşağın psixikası yalnız bioloji amillərlə deyil, həm də sosial mühitlə formalaşır. Bu, o dövr üçün yenilikçi fikir idi. Məktəblərdə müşahidələr apararaq praktiki nəticələr əldə edirdi. Vallon uşağın inkişaf mərhələlərini sistemləşdirərək öz nəzəri modelini yaratmışdı.

Emosiyanı davranışın mərkəzi komponenti kimi qəbul edirdi. Onun fikrincə, insanın davranışını anlamaq üçün yalnız düşüncəni deyil, emosional reaksiyaları da araşdırmaq lazımdır. Emosiyanın sosial əlaqələrin qurulmasında əsas rol oynadığını sübut etməyə çalışırdı. Uşaqlarda emosional dəyişiklikləri müşahidə edərək bu reaksiyaların inkişafla necə əlaqəli olduğunu göstərirdi. Vallon müxtəlif eksperimental yanaşmalar tətbiq edərək emosiyanın fizioloji əsaslarını öyrənirdi.

Sosial mühitin insan inkişafında həlledici rol oynadığını vurğulayan ilk nəzəriyyəçilərdən idi. Onun fikrincə, uşaq tək başına deyil, qarşılıqlı ünsiyyət vasitəsilə formalaşır. O, insan davranışını başa düşməyin sosial əlaqələrin təhlili olmadan qeyri-mümkünlüyünü iddia edirdi. Vallon məktəb, ailə və cəmiyyət strukturlarının uşağın psixikasına təsirini geniş şəkildə araşdırmışdı. Bu yanaşma sonradan sosial psixologiyanın formalaşmasına təsir göstərdi. Sosial faktorlarla bioloji faktorların qarşılıqlı təsirini hər zaman ön plana çəkirdi. Psixoloji inkişafı bir proses kimi yox, çoxlu amillərin toqquşması kimi təsvir edirdi. Bu yanaşma psixologiyada inqilabi idi.

Elmi yanaşması dialektik düşüncədən ilham alırdı. İnsan psixikasını daim dəyişən və ziddiyyətlərlə dolu bir sistem kimi görürdü. Onun fikrincə, inkişaf ardıcıl addımlardan ibarət deyildi, bəzən geriləmələr və sıçrayışlar baş verə bilərdi. Bu, o dövrün xətti inkişaf modellərinə qarşı fərqli bir mövqe idi. Psixoloji prosesləri yalnız anatomiya və fiziologiya ilə izah etməyin kifayət etmədiyini müdafiə edirdi. Sosial mühitlə daxili faktorlar arasında dinamik qarşılıqlı təsiri araşdırırdı. Bu dialektik yanaşma psixologiya elminə daha geniş perspektiv gətirdi. Vallonun bu baxışları uzun illər müzakirə mövzusu oldu.

Psixoloq pedaqoji sahədə də mühüm ideyalar irəli sürmüşdür. O, məktəbin uşağın şəxsiyyətinin formalaşmasında mərkəzi rol oynadığını düşünürdü. Vallonun fikrincə, müəllim təkcə bilik verən şəxs deyil, həm də uşağın emosional və sosial inkişafının iştirakçısıdır. O, təhsildə fərdi inkişafı nəzərə alan yanaşmaları müdafiə edirdi. Uşaqlar arasında əməkdaşlıq əsaslı dərs metodlarının daha səmərəli olduğunu göstərirdi. Pedaqogikanın psixologiya ilə sıx əlaqədə inkişaf etməli olduğunu vurğulamışdı. Vallonun fikir və tövsiyələri Fransada təhsil islahatlarına təsir etmişdi. Bu yanaşma müasir tədris metodlarına da əsas olmuşdur.

Sosial ədalət məsələlərinə böyük həssaslıqla yanaşırdı. Cəmiyyətin inkişafına görə təhsilin hamı üçün əlçatan olmasını vacib hesab edirdi. Vallon sosial demokratik ideyalara yaxın mövqedə dayanırdı. Onun fikrincə, psixoloji inkişafı yalnız fərdin daxili imkanları ilə deyil, sosial şəraitlə də qiymətləndirmək lazımdır. Vallon cəmiyyətdə bərabərsizliyin uşaqların psixoloji inkişafına ciddi mənfi təsir göstərdiyini qeyd edirdi. O, təhsil və sosial siyasətin ədalət prinsipləri üzərində qurulmasını zəruri hesab edirdi. Vallonun bu baxışları onun elmi mövqelərinə də təsir edirdi.

Dilin inkişafını sosial qarşılıqlı təsirlərin nəticəsi kimi izah edirdi. O, uşağın dil öyrənməsinin təkcə koqnitiv bacarıq deyil, həm də emosional və sosial təcrübələrin məhsulu olduğunu göstərirdi. Fikrincə, dil uşağın özünüifadəsinin və cəmiyyətə adaptasiyasının əsas alətidir. Uşaqların dil öyrənmə proseslərini müşahidə edərək fərqli mərhələlər müəyyən etmişdi. Vallon emosiyaların dilin formalaşmasında mühüm rol oynadığını vurğulayırdı. Dilin yalnız adlandırma funksiyası daşımadığını, həm də münasibət qurmaq vasitəsi olduğunu qeyd edirdi.
Bu baxış dil psixologiyasına yeni prinsip gətirdi.

Anri Vallon dövrünün bir çox görkəmli psixoloqları ilə polemikada olurdu. O, Jan Piaje ilə inkişaf nəzəriyyələri barədə tez-tez müqayisə edilirdi. Piajenin koqnitiv mərkəzli yanaşması ilə Vallonun sosial-emosional mərkəzli modeli arasında ciddi fərqlər vardı. Vallon hesab edirdi ki, Piaje sosial faktorların rolunu az qiymətləndirir. Onun fikirlərini həm də Lev Viqotski ilə müqayisə edirdilər, çünki hər ikisi sosial mühitin rolunu vurğulayırdı. Lakin Vallon daha çox emosiyaların və hərəkətin əhəmiyyətinə diqqət verirdi. Bu elmi müzakirələr psixologiyanın inkişafında böyük rol oynadı. Vallonun müxtəlif nəzəriyyələrlə dialoqu onun ideyalarını daha da zənginləşdirdi.

Anri Vallon Fransa akademik mühitində çox fəal idi. O, müxtəlif elmi qurumlarda rəhbər vəzifələrdə çalışmışdı. Psixologiya üzrə dövlət səviyyəsində aparılan araşdırmalara rəhbərlik etmişdi. O, təhsil islahatlarında iştirak edir və psixologiyanın tətbiqi aspektlərini genişləndirirdi. Universitetlərdə uzun illər dərs demiş, gənc alimlərin yetişməsinə böyük töhfə vermişdi. Onun elmi təşkilatlanma sahəsindəki fəaliyyəti psixologiyanın Fransada müstəqil elm kimi tanınmasına təkan verdi. Həmçinin, beynəlxalq konqreslərdə Fransanı təmsil edirdi. Bu, onun nüfuzunu daha da artırdı.

Anri Vallonun tələbələri onun elmi ideyalarını davam etdirən geniş bir məktəb yaratmışdılar. Onlar uşaq psixologiyası, sosial psixologiya və pedaqogika sahələrində araşdırmalar aparırdılar. Vallonun yanaşması yeni nəsil psixoloqlara tədqiqat metodlarını genişləndirmək imkanı verirdi. Onun tələbələri emosiyaların, motor inkişafın və sosial faktorların psixologiyadakı rolunu daha da dərindən öyrəndilər. Vallonun məktəbi psixologiyada çoxsahəli yanaşmanın nümunəsi kimi tanınır. Bu elmi ənənə, xüsusilə, Fransada güclü şəkildə davam etdirildi. Vallonun nəzəriyyələri beynəlxalq psixologiya elminə də təsir etmişdir. Onun ideyaları bu gün də aktual olaraq qalır.

Anri Vallon uzun ömrünün sonuna qədər elmi fəaliyyətini davam etdirmişdir. O, qocalıq dövründə belə psixologiya ilə bağlı konqreslərdə iştirak edir, tələbələri ilə fikir mübadiləsi aparırdı. Vallonun əsərlərinə olan maraq ölümündən sonra daha da artdı. Onun psixologiya elminə gətirdiyi sintez – yəni sosial, emosional və bioloji yanaşmaların birləşməsi – müasir dövrdə daha çox qiymətləndirilir. Vallonun nəzəriyyələri bir çox universitetdə hələ də tədris olunur. O, psixologiyada humanist dövrün aparıcı simalarından biri kimi qəbul edilir. Vallonun irsi həm elmi, həm də pedaqoji sahələrdə davam edir. Bu səbəbdən o, psixologiya tarixinin ən önəmli fiqurlarından biri sayılır.