Erkən nikahlarla mübarizə: Nələr sərtləşdirilməlidir?

Erkən nikahlar uzun illərdir ki, cəmiyyətimizin üzləşdiyi ciddi problemlərdən biridir. Bu məsələ təkcə fərdi həyatı yox, həm də uşaq hüquqlarını, qadınların sosial vəziyyətini və ümumi inkişafı birbaşa təsir edir.

Azərbaycanda qanunvericilik nikah yaşını 18 olaraq müəyyən etsə də, bəzi hallarda sosial, iqtisadi və mədəni səbəblərdən yetkin yaşa çatmamış şəxslərin nikaha daxil olması halları müşahidə olunur.

Erkən nikahların hüquqi çərçivəsi, sosial və sağlamlıq fəsadları, beynəlxalq öhdəliklər və qarşısının alınması yolları hüquqi və analitik aspektdən araşdırma mövzusdur. Məqsəd həm mövcud qanunvericiliyi aydınlaşdırmaq, həm də cəmiyyətdə maarifləndirmə işinə töhfə verməkdir.

Mövzu ilə bağlı Bakıvaxtı.az-a açıqlama verən hüquqşünas Ayxan Məmmədli bildirib ki, erkən nikah problemi dünyanın bir çox ölkəsində olduğu kimi, Azərbaycanda da ictimai müzakirələrin və hüquqi mübarizənin mövzusudur. Bu məsələ yalnız şəxsi həyatın deyil, həm də dövlət siyasətinin, cəmiyyətin rifahının və insan hüquqlarının birbaşa tərkib hissəsidir:

"Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi nikah yaşını qadınlar və kişilər üçün 18 yaş olaraq müəyyən edib. Bu müddəa Ailə Məcəlləsinin 10-cu maddəsində əksini tapıb. Qanunvericilik yalnız müstəsna hallarda - valideynlərin və qəyyumluq və himayə orqanının razılığı ilə, məhkəmə qərarı əsasında nikah yaşının bir yaş aşağı salınmasına imkan verir".

Onun sözlərinə görə, praktikada nikah yaşına çatmamış şəxslərin evliliyi, xüsusən də dini kəbin vasitəsilə, hələ də müşahidə olunur. Azərbaycan qanunvericiliyinə görə, nikah yaşına çatmamış şəxslə nikah bağlamaq və ya onu nikaha məcbur etmək qanun pozuntusudur və Cinayət Məcəlləsi ilə məsuliyyət doğurur. Bu baxımdan erkən nikah yalnız sosial problem deyil, həm də hüquqi məsələdir:

"Erkən nikahların fəsadları çoxşaxəlidir. İlk növbədə bu hallar uşaq hüquqlarının pozulması deməkdir. Təhsil hüququndan məhrumetmə, erkən analığın gətirdiyi sağlamlıq riskləri, sosial və iqtisadi asılılıq - bütün bunlar gənc qızların və bəzən oğlanların həyatını mənfi təsirə məruz qoyur".

Ayxan Məmmədli: Əsas məsələ qanunun tətbiqi və cəmiyyətin maarifləndirilməsidir

Müsahibimiz onu da əlavə edib ki, hüquqi baxımdan erkən nikah insanın tamhüquqlu subyekt kimi formalaşmasına mane olur. Ənənəvi təsəvvürlərdən qaynaqlanan bu hallar gender bərabərliyinə də zərbə vurur və qadınların ictimai-siyasi həyatda iştirakını məhdudlaşdırır:

"Azərbaycan Respublikası bir sıra beynəlxalq konvensiyaların iştirakçısıdır. Bunlara Uşaq Hüquqları Konvensiyası, Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv edilməsi haqqında Konvensiya (CEDAW) daxildir. Hər iki sənəd dövlətləri erkən nikahların qarşısının alınması, uşaqların təhsil və sağlamlıq hüquqlarının qorunması istiqamətində effektiv tədbirlər görməyə çağırır".

A.Məmmədli onu da deyib ki, BMT-nin ekspertlərinin vurğuladığı kimi, erkən nikahlar sosial inkişafı ləngidir, yoxsulluğun nəsildən-nəsilə ötürülməsinə zəmin yaradır və qadınların güclənməsinə mane olur:

"Azərbaycan qanunvericiliyi kifayət qədər tədbirlidir, lakin əsas məsələ qanunun tətbiqi və cəmiyyətin maarifləndirilməsidir. Praktikada erkən nikah hallarının kökündə çox vaxt sosial-iqtisadi çətinliklər, patriarxal dəyərlər və regionlarda təhsil imkanlarının məhdudluğu dayanır. Buna görə də, yalnız hüquqi cəza tədbirləri ilə kifayətlənmək olmaz. Maarifləndirici proqramlar, gənclərin təhsil imkanlarının artırılması, qadınların iqtisadi müstəqilliyinin dəstəklənməsi və valideynlərin məsuliyyətinin gücləndirilməsi erkən nikahların qarşısının alınmasında həlledici rol oynaya bilər".

Son olaraq həmsöhbətimiz diqqətə çatdırıb ki, erkən nikahlar həm hüquqi, həm də sosial problem olaraq qalır. Onların qarşısının alınması dövlətin, cəmiyyətin və ailələrin birgə məsuliyyətidir. Qanunvericiliyin sərtləşdirilməsi və beynəlxalq öhdəliklər mühüm alətlərdir, lakin ən vacib məsələ ictimai şüurun dəyişməsidir. Erkən nikahların qarşısının alınması yalnız qanunların tətbiqi ilə deyil, həm də maarifləndirmə və sosial siyasət tədbirləri ilə mümkündür.

Əli Hüseynov