Erməni cinayətlərinin dəhşətli statistikası ŞƏRH

Erməni silahlı birləşmələri tərəfindən törədilmiş ən ağır cinayətlərdən biri Xocalıda baş vermişdir. XX əsrin sonlarında baş vermiş Qarabağ münaqişəsi Azərbaycan xalqının taleyində silinməz izlər buraxmışdır. Bu münaqişənin ən dəhşətli və qanlı səhifəsi isə 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə baş verən Xocalı soyqırımı oldu. Bu faciə yalnız bir şəhərin işğalı deyil, dinc əhaliyə qarşı törədilmiş kütləvi qətliam kimi tarixə düşdü.Xocalı şəhəri strateji mövqeyə malik idi. Qarabağın yeganə hava limanı burada yerləşirdi. Şəhər aylarla mühasirədə saxlanılmış, əhali ərzaq və tibbi yardımdan məhrum edilmişdi. 1992-ci ilin fevral gecəsində şəhərə ağır hərbi texnika ilə hücum edildi. Mülki əhali qarla örtülmüş meşələrə və dağlara doğru qaçmağa məcbur oldu.Lakin qaçan insanlar da amansızlıqla atəşə tutuldu. Yaşlılar, qadınlar, uşaqlar xüsusi qəddarlıqla qətlə yetirildi. Rəsmi statistikaya görə 613 nəfər qətlə yetirildi.Onlardan 63-ü uşaq, 106-sı qadın, 70-i qoca idi;8 ailə tamamilə məhv edildi.1275 nəfər əsir götürüldü,150 nəfərin taleyi uzun müddət naməlum qaldı.Bu hadisə beynəlxalq hüquq normalarına zidd olaraq dinc əhaliyə qarşı həyata keçirilmiş kütləvi qətliam idi və Azərbaycan tərəfindən soyqırımı kimi tanındı.İşğal dövründə yüzlərlə tarixi və dini abidə dağıdılıb və ya təhqir edilib. Məscidlər, qəbiristanlıqlar, muzeylər talan olunub. Məsələn:Ağdam Cümə məscidi uzun illər dağıdılmış vəziyyətdə saxlanılıb;Şuşa şəhərində tarixi abidələrə ziyan vurulub;Minlərlə eksponat muzeylərdən aparılıb.Bu faktlar göstərir ki, məqsəd yalnız torpaq işğalı deyil, həm də mədəni yaddaşın silinməsi olub.1980-ci illərin sonlarında SSRİ-nin zəifləməsi fonunda Ermənistan tərəfindən Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları açıq şəkildə irəli sürülməyə başlandı. 1988-ci ildə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Ermənistana birləşdirilməsi tələbi ilə separatçı hərəkat baş qaldırdı. Bu proses getdikcə silahlı toqquşmalara çevrildi.1991-ci ildə SSRİ dağıldıqdan sonra Azərbaycan və Ermənistan müstəqil dövlətlər kimi formalaşdı. Lakin artıq bölgədə silahlı qarşıdurma genişmiqyaslı müharibə mərhələsinə keçmişdi. Beləliklə, 1991–1994-cü illəri əhatə edən və tarixə Birinci Qarabağ müharibəsi kimi düşən müharibə başladı.Müharibənin ilk mərhələsində əsas döyüşlər Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonlarda gedirdi. 1992-ci ildən etibarən hərbi əməliyyatlar daha da intensivləşdi.1992-ci ilin fevralında Xocalı faciəsi baş verdi;1992-ci ilin mayında Şuşa və Laçın işğal olundu;1993-cü ildə Kəlbəcər, Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Qubadlı və Zəngilan rayonları işğal edildi.1991–1994-cü illəri əhatə edən müharibə dövründə:20 mindən artıq insan şəhid oldu;4 mindən çox insan itkin düşdü;900-dən çox yaşayış məntəqəsi dağıdıldı;İqtisadi zərər milyardlarla dollarla ölçüldü.Bu statistika Ermənistanın hərbi təcavüzünün nə qədər geniş miqyaslı və dağıdıcı olduğunu göstərir.2020-ci ilin sentyabrın 27-də Azərbaycan Respublikasının Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonlarında Ermənistan silahlı qüvvələrinin təxribatı nəticəsində yeni, qısa, lakin intensiv və strateji əhəmiyyətli hərbi əməliyyatlar başlandı. Bu müharibə 44 gün davam etdi və tarixdə “44 günlük Vətən Müharibəsi” kimi tanındı.Sentyabrın 27-də Ermənistan silahlı qüvvələri Azərbaycan ərazilərinə genişmiqyaslı hücumlar həyata keçirdi. Hücumlar yalnız cəbhə zonası ilə məhdudlaşmadı, düşmən mülki şəhərləri də hədəf aldı:Gəncə,Bərdə,Mingəçevir,və digər yaşayış məntəqələr raket və top atəşinə tutuldu.Bu hücumlar mülki əhalinin qorxulu vəziyyətini yaratsa da, Azərbaycan Ordusu dərhal əks-hücum əməliyyatlarına başladı.Azərbaycan Ordusu strateji planlaşdırma və yüksək peşəkarlıqla əməliyyatları həyata keçirdi. 44 gün ərzində düşmənin müdafiə xəttləri qırıldı və işğal altında olan ərazilərin böyük hissəsi azad edildi:Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan rayonları işğaldan azad olundu;Şuşa şəhəri 8 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan silahlı qüvvələrinin nəzarətinə keçdi – bu hadisə müharibənin dönüm nöqtəsi oldu.Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin olunması istiqamətində ciddi uğurlar əldə edildi.Nəticədə 44 günlük müharibə qısa olsa da, insan itkisi və zərər ağır oldu.100-dən çox mülki şəxs həlak oldu.400-dən artıq insan yaralandı;Mülki infrastruktur – məktəblər, yaşayış binaları, xəstəxanalar, tarixi abidələr ciddi zərər gördü.Minlərlə insan müvəqqəti köçkünə çevrildi.Mülki əhalinin hədəf alınması beynəlxalq hüququn kobud pozulması kimi qiymətləndirildi.10 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya arasında 3 tərəfli Bəyanat imzalandı. Sazişə əsasən Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərində Rusiya sülhməramlıları yerləşdirildi;Ermənistan silahlı qüvvələri müəyyən ərazilərdən çıxarıldı.Bu saziş regionda yeni geosiyasi reallıq yaratdı və Azərbaycan ərazisinin ərazi bütövlüyünü təmin etdi.

Gülçin Calalova

YAP Fəalı