Ermənistan KTMT nı artıq de fakto tərk edib: NATO nun Qafqaza yerləşmə planı reallaşır

Kreml Cənubi Qafqazda öz hərbi-siyasi təsirini tədricən itirir və bunu yalnız yumşaq siyasi-diplomatik eyhamlarla kompensasiya etməyə çalışır, eyni zamanda, Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesi həm Qərb, həm Rusiya üçün geopolitik rəqabətin yeni episentrinə çevrilməkdədir... Cənubi Qafqazda bu geopolitik transformasiyanın davam edəcəyi və yaxın vaxtlarda Ermənistanın KTMT ilə münasibətlərini daha kəskin şəkildə dəyişəcəyi gözlənilir, NATO üzvü olan Avropa Birliyi ölkələri isə bu bölgədə siyasi və təhlükəsizlik iştiraklarını daha da genişləndirməyə artıq hazır görünürlər...

Ölkə.az "Yeni Müsavat"a istinadən xəbər verir ki, Qərb-Rusiya qarşıdurmasının inkişaf istiqamətləri bir çox regionlarda olduğu kimi, Cənubi Qafqazda da dəyişməkdə olan təhlükəsizlik arxitekturasının yeni formatını müəyyən etməyə başlayıb. Belə ki, Avropa Birliyinin diplomatiya qurumunun rəhbəri Kaya Kallasın Ukrayna savaşı üzrə mümkün sülh sazişinə Rusiya Silahlı Qüvvələrinin sayının və müdafiə büdcəsinin məhdudlaşdırılması ilə bağlı təklifləri müharibənin artıq yeni mərhələyə keçdiyini nümayiş etdirir. Və bu təkliflər bir daha onu göstərir ki, Qərb Ukrayna münaqişəsini yalnız sahədə deyil, gələcək regional təhlükəsizlik arxitekturaları çərçivəsində də həll etməyə çalışır.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Kaya Kallasın təklifləri, əslində, məğlub tərəfin hərbi potensialının daha da məhdudlaşdırılmasına yönəlik tarixi “Versal modeli”nin müasir versiyası kimi qəbul olunur. Bu, kollektiv Qərbin Rusiyanın hərbi güc imkanlarını uzunmüddətli bloklamaq niyyətini biruzə verən açıq siyasi mesajdır. Bu baxımdan, ABŞ-ın Rusiyaya münasibətdə daha ehtiyatlı və təmkinli davranmasına baxmayaraq, Avropa Birliyinin təhlükəsizlik məsələlərində daha sərt mövqe tutmağa başladığı sezilir.

Ancaq kollektiv Qərbin hazırda vahid mövqedən çıxış etmək ənənəsindən uzaqlaşması Avropa Birliyinə də geopolitik iradə nümayiş etdirilməsində kifayət qədər ciddi problemlər yaradır. Hər halda, kollektiv Qərbin əsas “təhlükəsizlik çətiri” hesab olunan NATO daxilində belə, Ukrayna dilemması yaşanmaqdadır. Belə ki, NATO-nun baş katibi Mark Rüttenin “Ukraynanın alyansa üzvlüyü yalnız üzv dövlətlərin yekdil qərarı ilə mümkündür” bəyanatı da mövcud situasiyanın qəliz olduğunu təsdiqləyir. Çünki o, vurğulayıb ki, Rusiya hansı ölkənin NATO-ya üzv ola biləcəyinə veto qoya biləcək tərəf deyil. Ancaq eyni zamanda, ABŞ başda olmaqla, bir neçə ölkə Ukraynanın yaxın gələcəkdə bu alyansa qoşulmasına qarşı çıxır.

Beləliklə, kollektiv Qərbin Ukrayna savaşına və Rusiyaya münasibəti ilə bağlı NATO daxilində də artıq iki qütbün yarandığı inkaredilməz reallıqdır. Şərqi Avropa və Baltikyanı regionları təmsil edən ölkələr Ukraynanın dərhal NATO-ya üzv qəbul edilməsinin tərəfdarıdır. ABŞ və Qərbi Avropa ölkələri isə bu məsələni Rusiya ilə birbaşa qarşıdurma riski ilə əlaqələndiri. Və ona görə də, NATO rəhbərliyi vaxtaşırı Ukraynanın bu quruma üzvlüyünün “geri dönməz” olduğunu eyham vursa da, əslində, ümumi proses real olaraq, strateji anlamda dondurulmuş vəziyyətdə qalır.

Bütün bunlara paralel olaraq, Cənubi Qafqazda Avropa Birliyinin himayəsi altında olan Ermənistanın Qərbə yaxınlaşmağa can atması, bu region ölkəsinin NATO-ya rəqib sayılan KTMT-dən çıxmaq üzrə prosesə də start verməsi kimi qəbul olunur. Xüsusilə də, Ermənistan parlamentinin Avropa Birliyinin böhranların idarə edilməsi əməliyyatlarında iştirak barədə sazişi ratifikasiya etməsi rəsmi İrəvanın təhlükəsizlik kursunda önəmli dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir. Ermənistan xarici işlər nazirinin müavini Vaan Kostanyan açıq şəkildə bəyan edib ki, Ermənistan artıq yalnız Qərbdən yardım alan deyil, həm də onun müxtəlif təhlükəsizlik əməliyyatlarında birbaşa iştirakçı olan ölkədir.

Digər tərəfdən, parlamentin spikeri Alen Simonyanın “Ermənistan faktiki olaraq, KTMT-dən çıxıb” bəyanatı isə bu prosesin rəsmi və siyasi istiqamətini təsdiqləmiş olur. Rəsmi İrəvan açıq şəkildə bildirir ki, Rusiyanın patronajlığı altında olan təhlükəsizlik bloku artıq Ermənistan üçün qətiyyən funksional deyil və ona görə də, bu ölkə Qərb strukturlarına inteqrasiya qərarında prinsipial davranmaq nityyətindədir. Və bu, Ukrayna savaşı ətrafında yaranmış qəliz siyasi-diplomatik situasiyaya paralel olaraq, Cənubi Qafqaz regionda da qüvvələr balansını dəyişdirən ən ciddi proseslərdən biridir.

Maraqlıdır ki, Rusiya prezidenti Vladimir Putinin KTMT ilə bağlı “Ermənistanın mövqeyi onların seçimidir” deməsi ilk baxışdan, Kremlin rəsmi İrəvanın Qərbə inteqrasiya siyasətinə təmkinli yanaşması barədə təsəvvürlər yaradır. Ancaq bu, əsl reallıqda Rusiyanın Cənubi Qafqazda “əriyən təsir mexanizmləri”nə bağlı situasiyanı mümkün qədər ört-basdır etmək cəhdindən başqa bir şey deyil. Yəni, Kreml Ermənistanı KTMT-da saxlamaq gücünü itirdiyini etiraf etmək istəmir. Digər tərəfdən, Rusiya Ermənistana açıq təzyiq məsələsində də ehtiyatlı davranır, çünki KTMT-nin dağılmasını sürətləndirə biləcək hər hansı addımdan çəkinir. Və bunun əsas səbəbləri Ukrayna savaşı fonunda Kremlin Cənubi Qafqazda hərbi-siyasi resurslarının ciddi şəkildə zəifləməsi, eləcə də, Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinə birbaşa təsir imkanlarının daralması ilə bağlıdır.

Bu baxımdan, Rusiyanın patronajlığı altında olan KTMT-nin Azərbaycan-Etmənistan yekun sülh sazişinin imzalanmasına hazırlığı dəstəkləməsi ilə bağlı qətiyyən təsadüfi deyil və Kremlin Cənubi Qafqazda öz təsir imkanlarını minimal səviyyədə də olsa, qorumaq cəhdidir. Yəni, KTMT-nın Bişkek sammitinin yekun sənədində Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesinə dəstək bəyanatının da yer alması Rusiyanın yeni taktikasını biruzə verir. Kreml bununla Ermənistanı tam itirmədən regionda minimal geopolitik mövqeyini qoruya biləcəyinə ümud bəsləyir.

Bütün bunlara baxmayaraq, KTMT-nin “üzvlüyü dondurmaq mümkün deyil” xəbərdarlığı isə rəsmi İrəvanın bu hərbi-siyasi alyansla ənənəvi münasibətlərini sadəcə, formal olaraq uzatdığı, ancaq siyasi anlamda Ermənistanın artıq həmin qurumdan böyük ölçüdə ayrıldığı ilə bağlı inkaredilməz reallığı qətiyyən dəyişmir. Yəni, belə anlaşılır ki, həm Şərqi Avropada, həm də Cənubi Qafqazda tədricən yeni təhlükəsizlik xəritəsi formalaşır. Avropa Birliyi və NATO Rusiyanın hərbi gücünü məhdudlaşdırmaq ideyasını açıq şəkildə gündəmə çıxarır. Ermənistan isə məhz bu situasiyada Qərbin təhlükəsizlik sisteminə inteqrasiya niyyətini qabardır və bu baxımdan, KTMT-nin gələcək taleyinin müəmmalı olduğu şübhə doğurmur.

Göründüyü kimi, Rusiya Cənubi Qafqaz regionunda öz hərbi-siyasi təsirini tədricən itirir və bunu yalnız yumşaq siyasi-diplomatik eyhamlarla kompensasiya etməyə çalışır. Eyni zamanda, Azərbaycan-Ermənistan sülh prosesi həm Qərb, həm Rusiya üçün geopolitik rəqabətin yeni episentrinə çevrilməkdədir. Cənubi Qafqazda bu geopolitik transformasiyanın davam edəcəyi və yaxın vaxtlarda Ermənistanın Rusiya ilə təhlükəsizlik münasibətlərini daha kəskin şəkildə yenidən formatlaşdırmağa çalışacağı gözlənilir. Və buna paralel olaraq, NATO üzvü olan Avropa Birliyi ölkələri isə bu regiondakı siyasi və təhlükəsizlik iştiraklarını daha da genişləndirməyə artıq hazır görünürlər.