Ermənistanın ekoloji terror siyasəti...

İrəvan törətdiyi cinayətlərə görə beynəlxalq məhkəmələrdə cavab verəcək

Ermənistanın 30 ilə yaxın işğal altında saxladığı Azərbaycan ərazilərində törətdiyi ağır cinayətlər sırasında ekoloji cinayətlərin də miqyası çox böyükdür. Azərbaycan öz torpaqlarını işğaldan azad etdikdən sonra biz görürük ki, Ermənistan uzun illər işğal altında saxladığı torpaqlarımızda təbiətə qarşı da düşmən münasibət sərgiləyib. Ermənilərin törətdiyi terror nəticəsində regionun ekologiyası üçün ciddi təhlükələr yaranıb. Belə ki, həmin ərazilərdə bioloji müxtəlifliyə, flora və fauna növlərinə, xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazilərinə ciddi zərər vurulub, ərazilər yandırılıb, su resursları çirkləndirilib, qiymətli ağac növləri ilə zəngin olan meşələr məhv edilib. Ümumilikdə, yeraltı və yerüstü sərvətlərin məqsədli şəkildə talan edilməsi nəticəsində bu bölgədə ekoloji tarazlıq pozulub və Azərbaycanın ekologiyasına ciddi ziyan dəyib.

Arbitraj prosesi davam edir...

Yeri gəlmişkən, Azərbaycan dövləti 2023-cü il yanvarın 18-də “Avropanın canlı təbiətinin və təbii mühitinin qorunması haqqında” Bern Konvensiyasına uyğun olaraq indiyədək məlum olan ilk dövlətlərarası arbitraj prosesini başladıb. Bu arbitraj işi, təxminən otuz il ərzində Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin qanunsuz işğalı dövründə Ermənistanı Azərbaycanın ətraf mühitinin və biomüxtəlifliyinin geniş miqyasda məhv edilməsinə görə məsuliyyətə cəlb etmək məqsədi daşıyır. 2020-ci ildə ərazilərini işğaldan azad edən Azərbaycan, Ermənistanın qanunsuz işğalı dövründə ətraf mühitin məhv edilməsi ilə bağlı bütün dəlilləri toplayıb. Bu əməllər bölgədəki təbii yaşayış mühitinə və növlərinə ciddi ziyan vurmaqla, təbii ehtiyatların tükənməsinə və biomüxtəlifliyin məhv olmasına səbəb olub. Ermənistan tərəfindən meşələrin kütləvi şəkildə qırılması, ağacların kəsilməsi və işğaldan öncə təbiət qoruqları olan ərazilərdə qanunsuz tikinti və mədənçilik fəaliyyətinin aparılması ilə ərazilərin çirklənməsi Azərbaycanda 500-dən çox vəhşi təbiət növünü təhlükə altında qoyub.

Azərbaycana təzminat ödəniləcək

Azərbaycan tərəfindən qaldırılan dövlətlərarası iddiada qeyd olunur ki, digər öhdəliklərlə yanaşı, Ermənistan bütün vəhşi flora və faunanın populyasiyalarını qorumaqla bağlı Bern Konvensiyasından irəli gələn hüquqi öhdəliklərini, xüsusilə də, vəhşi flora və fauna mühitinin qorunub saxlanılmasını, bərpasını və təkmilləşdirilməsini təmin etmək üzrə öhdəliyini kobud surətdə pozub. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ekosistemlərin Bərpası Onilliyinə uyğun olaraq, Azərbaycan beynəlxalq ictimaiyyəti Ermənistanın dünyanın ən zəngin və bioloji müxtəlif ekosistemlərindən birini işğal dövrü ərzində məhv etməsini pisləməyə çağırır. Arbitraj prosesi çərçivəsində Azərbaycan Ermənistandan Bern Konvensiyasının hazırda davam edən bütün pozuntularına son qoymağı və işğal altında olmuş ərazilərdə ətraf mühitin məhvinə görə Azərbaycana tam kompensasiya ödəməyi tələb edir.

Hələ 2022-ci ildə BMT-nin Ətraf Mühit Proqramı (UNEP) Azərbaycanın Ermənistan tərəfindən işğal olunmuş ərazilərində “xüsusi mühafizə olunan və qiymətli meşələr”in qorunmadığını qeyd edib. Laçında yerləşən Dəmirli-1 mədəninin, Qalaça su elektrik stansiyasının və Çardağlı mədəninin tikilməsi üçün yaşayış yerlərinin məhv edilməsi də daxil olmaqla, meşələrin qırılmasının ifrat dərəcəsini göstərən əyani dəlillər mövcuddur. Ermənistanın bu addımları çayların, o cümlədən Ermənistandan Azərbaycan ərazisinə axan transsərhəd çayların həddindən artıq çirklənmə səviyyəsinə gəlib çıxmasına da səbəb olub. 2022-ci ildə UNEP, həmçinin Ermənistanın bölgədəki mədən sənayesinin inkişafının çayətrafı yaşayış yerlərində “suyun, torpağın, flora və faunanın kimyəvi çirklənməsinə” səbəb olduğunu, Oxçuçay çayında yüzlərlə balığın ölü tapıldığını, bir neçə qorunan balıq və amfibiya növünün təhlükə altında olduğunu qeyd edib.

Transsərhəd çay olan Oxçuçay Ermənistan ərazisində bu gün də kəskin çirklənməyə məruz qalır. Ümumiyyətlə, monitorinqlərin nəticələrindən də göründüyü kimi, Qafan və Qacaran dağ-mədən sənayesinin tullantıları ilə hədsiz dərəcədə çirkləndirilən Oxçuçay, sanki, sənaye tullantılarının kollektoru rolunu oynayır. Bu sular təmizlənmədən birbaşa çaya axıdıldığı və çirklənmə səviyyəsi dəfələrlə normadan artıq olduğu üçün onun su ehtiyatlarının ölkə ərazisində istifadəsi yararsız hesab edilir.

Regionun ekologiyasını zəhərləyən Ermənistan müəssisələri barədə rəqəmsal xəritə hazırlanır

İşğalçı ölkənin bu əməllərinə qarşı Azərbaycanın vətəndaş cəmiyyəti də fəal mübarizə aparır. Ermənistanın Cənubi Qafqazın ekologiyasını zəhərləyən dağ-mədən sənayesi fəaliyyətinə qarşı cəbhə açan Azərbaycan QHT-lərini birləşdirən “Environmental Protection First” Koalisiyası əsas çirkləndiricilərin foto, video təsvirləri barəsində məlumat əsasında hazırlanmış rəqəmsal xəritəni tezliklə ictimaiyyətə təqdim edəcək. Fevralın 5-də “Environmental Protection First” Koalisiyası rəqəmsal xəritə üzərində tamamlama işlərini davam etdirib. Bu barədə Koalisiyaya üzv “Azərbaycan Kartoqrafları” İctimai Birliyinin sədri Müqabil Bayramov məlumat verib. O deyib ki, rəqəmsal xəritə üzərində bir ildən çoxdur fəal iş gedir. Bu resurs 3 dildə - Azərbaycan, ingilis və erməni dillərində olacaq.

“Environmental Protection First” Koalisiyası 2024-cü ildə Azərbaycan, ingilis və erməni dillərində “Ermənistan Respublikasının mineral xammal resursları” adlı xəritə də hazırlayıb. Ötən il hazırlanmış həmin xəritənin rəqəmsal xəritə üçün baza rolunu oynadığını vurğulayan M.Bayramov bildirib: “Biz bir daha deyirik ki, heç bir ekoloji norma və standartları gözləməyən Ermənistanın bütün bölgəni zəhərləməyə ixtiyarı yoxdur. Ermənistan və dünya ictimaiyyəti ondan gizlədilənlər barədə mütləq xəbər tutmalıdır. Biz bu məsələni belə qoymayacağıq. “Environmental Protection First” Koalisiyası xarici tərəfdaşlarla sıx iş aparır. Ötən ilin mayında Keniyada BMT-nin Vətəndaş Cəmiyyəti Forumunda, sentyabrında Nyu-Yorkda BMT-nin Gələcəyin Sammiti tədbirində, daha sonra Bakıda COP29-da biz bu məsələləri qaldırmışıq, tərtib etdiyimiz xəritə böyük maraqla qarşılanıb, beynəlxalq ekspertlərə paylanılıb”.

Koalisiyanın tələbinin dəyişməz olaraq qaldığını diqqətə çatdıran M.Bayramov qeyd edib: “Ermənistan özünün dağ-mədən müəssisələrində beynəlxalq qurumlarla birgə ekoloji monitorinqlər keçirmək üçün Azərbaycan QHT-lərinə şərait yaratmalıdır. Ermənistanın baş naziri Nikol Paşinyan niyə sorğumuza cavab vermir? Vətəndaş cəmiyyəti təsisatları olaraq Ermənistana bu barədə Açıq Məktubla müraciətimiz olub”.

N.BAYRAMLI