Əsrin çağırışlarına cavab axtarışı

Dünyamız dərin transformasiya mərhələsinə qədəm qoyub. Qlobal pandemiyalar, iqlim böhranları, münaqişələrin yeni texnoloji formaları, nüvə təhlükəsi və ərzaq çatışmazlığı fonunda beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin ürəyində dayanan Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT) bu çağırışlar qarşısında cavabdeh aktor kimi çıxış edir. Amma bu cavablar yetərlidirmi? BMT, onun Təhlükəsizlik Şurası günün mürəkkəb reallıqlarına cavab vermək üçün kifayət qədər çevik və effektivdirmi?

Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin “The Hill”ə müsahibəsində irəli sürdüyü tənqid və təkliflər mövzuya yeni impuls verir. Eyni zamanda, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Qoşulmama Hərəkatı çərçivəsində səsləndirdiyi fikirlər BMT islahatlarının regional deyil, ümumbəşəri ehtiyac olduğunu göstərir. İki liderin çağırışı əslində qlobal miqyasda artan narazılıqların səsi, beynəlxalq münasibətlər sisteminin yeni quruluşuna tələbatın göstəricisidir.

Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası (BMT TŞ) bu gün dünya nizamını qorumaq və beynəlxalq təhlükəsizliyi təmin etmək məqsədilə fəaliyyət göstərən ən mühüm instansiya kimi tanınır. Ancaq bu “nizamın keşikçisi” funksiyası getdikcə daha çox sual doğurur. Səbəb isə çox sadədir: Təhlükəsizlik Şurasının quruluşu və fəaliyyət prinsipləri XXI əsrin reallıqlarından çox uzaqdır.

Hazırda Şura 5 daimi üzvün – ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa, Rusiya və Çinin veto hüququ ilə faktiki nəzarətindədir. Beşliyin qərarları qlobal gündəmi müəyyən edir, onların vetosu isə dünyanın taleyini dəyişə bilir. Belə arxitektura 1945-ci ildə, İkinci Dünya müharibəsinin nəticələrindən çıxış edilərək, qalib dövlətlərin maraqlarına əsasən qurulmuşdu. İntəhası, 1945-ci ilin dünyası ilə 2025-ci ilin mürəkkəb, çoxtərəfli və sürətlə dəyişən geosiyasi mənzərəsi arasında dərin və keçilməz bir uçurum yaranıb. Bu gün dünya əhalisinin əhəmiyyətli hissəsini təşkil edən Afrika qitəsinin, Latın Amerikasının, İslam dünyasının Təhlükəsizlik Şurasında daimi təmsilçiliyi yoxdur. Halbuki bu regionlar yalnız əhali baxımından deyil, həm də qlobal problemlərin – silahlı münaqişələr, iqlim dəyişiklikləri, enerji təhlükəsizliyi, miqrasiya axınları və sosial qeyri-bərabərlik – episentrində dayanırlar. Onların susqun müşahidəçi statusu isə beynəlxalq legitimlik, ədalət və bərabərlik prinsiplərinə ziddir.

Daha faciəlisi isə odur ki, Təhlükəsizlik Şurası çox zaman münaqişələrin qarşısının alınmasında yox, onların dondurulmasında və ya geosiyasi maraqlar çərçivəsində “idarə olunmasında” vasitəyə çevrilir. Ədalətin deyil, maraqların dominantlıq etdiyi bu yanaşma dünya miqyasında BMT-yə olan inamı sarsıdır.

Azərbaycanın təcrübəsi bu baxımdan acı, lakin çox aydın nümunədir. 1990-cı illərdə Ermənistanın Azərbaycan ərazilərini işğal etməsi ilə bağlı BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi dörd qətnamənin heç biri onillərlə icra olunmadı. Beynəlxalq hüququn pozulması faktı təsdiqlənsə də, real tədbir görülmədi və qətnamələr kağız üzərində qaldı. Azərbaycan özü öz gücü ilə bu vəziyyətə son qoydu. Bu fakt BMT-nin ciddi struktur böhran yaşadığını və Təhlükəsizlik Şurasının yalnız müəyyən güclərin maraqlarına uyğun hərəkət etdiyini açıq şəkildə göstərdi. Əgər beynəlxalq hüquq yalnız supergüclərin “rahatlığı” çərçivəsində işləyirsə, deməli, burada hüquqdan deyil, güc balansından danışmaq lazımdır.

***

BMT Nizamnaməsinin 1-ci maddəsi açıq şəkildə göstərir ki, təşkilatın başlıca məqsədi beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyi qorumaq, xalqlar arasında dostluq münasibətlərini inkişaf etdirmək və beynəlxalq əməkdaşlığı təşviq etməkdir. Bu ali məqsəd, əslində, BMT-nin mövcudluq səbəbini təşkil edir. 2-ci maddədə isə bu prinsiplərin həyata keçirilməsinin təməl şərtləri kimi dövlətlərin suveren bərabərliyi, qarşılıqlı hörmət və daxili işlərə qarışmama prinsipləri qeyd olunub. Ancaq kağız üzərində mövcud olan bu nəcib prinsiplər Təhlükəsizlik Şurasında praktikada ciddi şəkildə pozulur. Səbəb isə bəllidir: veto hüququ.

Beş daimi üzv dövlətə – ABŞ, Rusiya, Çin, Fransa və Böyük Britaniyaya – təqdim olunmuş veto imtiyazı, faktiki olaraq, bu ölkələri digər 188 üzv dövlətin iradəsindən üstün mövqeyə gətirir. Onlar istənilən qətnamənin qəbulunu təkcə bir “əleyhinə” səsi ilə əngəlləyə bilirlər. Bu da beynəlxalq hüququn özəyini təşkil edən bərabərlik prinsipini fundamental şəkildə pozur. Bəli, hüquqi baxımdan paradoksal vəziyyətdir. Əgər BMT Nizamnaməsinin 2-ci maddəsi dövlətlərin suveren bərabərliyini təsbit edirsə, eyni təşkilatın daxilində müəyyən dövlətlərə üstün hüquqlar tanınması necə əsaslandırıla bilər? Bu, hüquqi baxımdan normativ təzad və prinsipial ziddiyyət yaradır. Başqa sözlə, hüquqi müstəvidə eyni ailənin üzvləri olan dövlətlər faktiki olaraq ayrı-ayrı kateqoriyalara bölünür: “veto sahibləri” və “digərləri”...

Ayrı-seçkilik yalnız hüquqi deyil, eyni zamanda etik və siyasi legitimlik problemi yaradır. BMT-yə üzv ölkələrin əksəriyyəti qərarların qəbulunda real söz sahibi ola bilmədikdə, bu təşkilata olan inam azalır, onun nüfuzu zəifləyir. Nəticədə, beynəlxalq sistemdə ədalətsizliyin institutlaşdırılması baş verir – və bu da qlobal idarəçiliyin böhranını daha da dərinləşdirir. Bu səbəbdən, veto hüququnun islahatı və ya məhdudlaşdırılması təkcə siyasi deyil, həm də beynəlxalq hüququn prinsiplərinə hörmətin bərpası baxımından mütləq zərurətdir.

***

Bu gün bir veto hüququ bütöv bir qitənin iradəsini susdura bilir. Yəni, bir dövlətin marağı milyonlarla insanın həyatı və bütöv regionların taleyindən üstün tutulur. Belə bir vəziyyətdə həm hüquqi legitimlik, həm də siyasi etimad sarsılır. Artıq dövlətlər BMT-nin deyil, onun ətrafında yaranan güc balanslarının diktəsi ilə hərəkət etməyə başlayır. Reallıq budur ki, dünya artıq birqütblü deyil. XXI əsrin beynəlxalq münasibətlər mənzərəsində çoxqütblü güc balansı formalaşıb. Regional aktorlar – Türkiyə, Braziliya, Cənubi Afrika və digərləri – təkcə öz regionlarının deyil, qlobal gündəmin formalaşmasında mühüm rol oynayırlar. Lakin bu ölkələr BMT Təhlükəsizlik Şurasında daimi təmsilçilik hüququna malik deyillər. Onların iştirakı olmadan qəbul edilən qlobal qərarlar həm ədalətlilik prinsipinə, həm də qərarların səmərəliliyinə kölgə salır.

Təmsilçilik boşluğu beynəlxalq sistemə olan inamın fundamental şəkildə sarsılmasıdır. Mövcud sarsıntı isə boşluqda yeni alternativlərin yaranmasına şərait yaradır. Məsələn, regional ittifaqlar, yeni koalisiya formatları, çoxtərəfli platformalar getdikcə daha funksional görünür. Əgər BMT islahatlara getməzsə, bu alternativ qurumlar zamanla daha cəlbedici, daha effektiv və daha legitim görünə bilər. Nəticədə, BMT öz liderlik mövqeyini tədricən itirə və qlobal idarəetmədə, sadəcə, formal tribunaya çevrilə bilər.

Artıq sual bu deyil: “BMT-də islahat olmalıdırmı?” Bu sual çoxdan arxaikləşib. Sual budur: “İslahatlar niyə bu qədər gecikib?”. XXI əsrin mürəkkəb çağırışları artıq mövcud institutların sərhədlərini aşır. Bugünkü reallıqda BMT-nin hələ də II Dünya müharibəsi sonrası düzənə əsaslanan strukturla fəaliyyət göstərməsi dövrə uyğun gəlmir. Təşkilatın hüquqa, ədalətə və qlobal həmrəyliyə sadiqliyini qoruması üçün köklü struktur dəyişikliyi zərurətdən doğur. BMT islahatı bəşəriyyətin gələcəyi üçün alternativsiz bir yoldur. Əgər dünya XXI əsrin problemlərini XX əsrin institutları ilə həll etməyə çalışarsa, onda uğursuzluq zolağı uzanacaq.

Şəbnəm ZEYNALOVA,
XQ-nin siyasi analitiki, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru