Evlənmək istəməyən gənclərin sayı niyə artır? ARAŞDIRMA

Bir vaxtlar insanın həyat yolu sanki əvvəlcədən çəkilmiş xəritəyə bənzəyirdi: məktəbi bitirmək, işə düzəlmək, evlənmək, sonra da uşaq sahibi olmaq... Bu mərhələlərdən hansısa gecikəndə qohumların, qonşuların, hətta təsadüfi tanışların belə verəcəyi sual hazır idi: “Bəs sən nə vaxt evlənirsən"?

İndi isə həmin xəritənin xətləri silinməyə başlayıb. Gənclərin bir hissəsi evliliyi həyatın mütləq dayanacağı hesab etmir, digərləri isə ailə qurmaq istəsə də, bu qərarı illərlə təxirə salır. Kənardan baxanda bunu “gənclər məsuliyyətdən qaçır” kimi qiymətləndirənlər tapılır. Ancaq məsələnin içinə girdikdə görünür ki, söhbət təkcə istəməməkdən getmir. Bəzən gənclər evlilikdən deyil, evliliklə birlikdə çiyinlərinə düşəcək ağır yükdən çəkinirlər.

Lent.az gənclərin evlilik qorxusu ilə bağlı maraqlı araşdırmasını təqdim edir:

Sevgi var, amma ev yoxdur

Müasir gənc üçün ailə qurmaq yalnız iki insanın bir-birini sevməsi demək deyil. Kirayə haqqı, ev əşyaları, toy xərcləri, gündəlik tələbat, işin sabitliyi və gələcəkdə uşağın təminatı da bu qərarın görünməyən tərəfləridir. Bəzən iki insan bir-birini sevir, amma “Harada yaşayacağıq"? sualının cavabını tapa bilmir. Valideynlərlə eyni evdə yaşamaq istəmirlər, ayrıca mənzil almaq isə uzun illərin qazancını tələb edir. Kirayədə yaşamaq mümkündür, amma sabah işini itirəndə həmin kirayənin necə ödənəcəyi bilinmir. Beləliklə, romantik bir qərar kimi görünən evlilik yavaş-yavaş iqtisadi hesablamaya çevrilir.

BMT-nin Əhali Fondu tərəfindən 2026-cı ildə 73 ölkədə 108 mindən çox gənc arasında aparılan araşdırma göstərib ki, əksəriyyəti ailə qurmaq və övlad sahibi olmaq istəyir. Lakin münasibətə başlamaq və ailə qurmaq üçün ən böyük maneələr sırasında maddi çətinliklər və mənzil problemi göstərilib. Respondentlərin 81 faizi münasibət qurmaq üçün maliyyə sabitliyini vacib sayıb, 57 faizi isə pul və yaşayış imkanlarını əsas maneələrdən biri kimi qiymətləndirib. Deməli, gənclərin hamısı sevgidən üz döndərməyib. Sadəcə sevginin üzərinə yazılan hesab çox böyüyüb.

Toy bir gün, borcu bir neçə il

Evliliyi çətinləşdirən başqa bir məsələ də toylarla bağlı formalaşmış gözləntilərdir. Böyük restoran, yüzlərlə qonaq, bahalı gəlinlik, fotoçəkiliş, musiqiçilər, cehiz və zinət əşyaları... Bəzən iki gəncin birlikdə həyat qurmaq arzusu ailələrin “el içində necə görünəcəyik"? qayğısının arxasında qalır.

Əslində evlilik iki nəfərlik qərardır, amma toy çox vaxt yüzlərlə insan üçün hazırlanan nümayişə çevrilir. Nəticədə gənclər ailə həyatına rahatlıqla deyil, borcla başlayırlar. Bunu görən başqa gənclər isə öz-özünə düşünür: “Bəlkə bir az da gözləyim"?

Buradakı “bir az” bəzən bir neçə ilə çevrilir. Çünki maaş artır, amma xərclər də onunla birlikdə böyüyür. Gənc bir gün ev almağı, başqa gün avtomobil, sonra isə toy üçün pul toplamağı planlaşdırır. Həyatın bütün şərtlərinin eyni anda ideal olacağı günü gözlədikcə evlilik də uzaqlaşır.

Qadınlar artıq yalnız “ərə getmək” üçün yaşamır

Keçmişdə qadın üçün iqtisadi və sosial təhlükəsizliyin əsas yollarından biri evlilik sayılırdı. Təhsil almaq, işləmək, ayrıca yaşamaq və müstəqil qərar vermək imkanları indiki qədər geniş deyildi. Buna görə də ailə qurmaq çox vaxt şəxsi seçimdən daha çox sosial zərurətə çevrilirdi. Bu gün isə qadınlar təhsil alır, karyera qurur, öz gəlirini qazanır və həyatını təkbaşına idarə edə bilir. Bu dəyişiklik evliliyə olan münasibəti də dəyişib. Qadın artıq sadəcə “evlilik” üçün uyğun olmayan münasibətə razılaşmaq istəmir. O, evliliyin həyatını məhdudlaşdırmasını deyil, zənginləşdirməsini gözləyir. Bu isə seçim meyarlarını yüksəldib. Maddi imkan qədər emosional yetkinlik, hörmət, ev işlərinin bölüşdürülməsi, şəxsi sərhədlər və karyeraya münasibət də önəm daşıyır. Gənc qadın özünə “Məni kim alacaq?” sualını deyil, “Kiminlə həyatım daha yaxşı olacaq"? sualını verir.

Kişilər də görünməyən təzyiq altındadır

Digər tərəfdən, kişilərdən hələ də ev, avtomobil, yüksək gəlir və ailəni təkbaşına təmin etmək gözlənilir. Cəmiyyət dəyişsə də, “kişi hər şeyə hazır olmalıdır” düşüncəsi tam dəyişməyib. İşinin sabit olmadığını, ev almağa imkanının çatmadığını görən gənc kişi evliliyi təxirə salır. O, bəzən münasibət qurmaqdan da uzaqlaşır, çünki qarşısına qoyulan tələbləri yerinə yetirə bilməyəcəyini düşünür. Burada məsələ məsuliyyətsizlik deyil, özünü kifayət qədər hazır hiss etməməkdir. Yeni araşdırmalarda gənclərin münasibət və ailə qurmaq qərarına maliyyə vəziyyətinin ciddi təsir etdiyi görünür. 2026-cı ildə keçirilən bir sorğuda Z nəslinə mənsub iştirakçıların 40 faizi maddi vəziyyətinin sevgi həyatına mane olduğunu bildirib. Sorğuda maaşın və maliyyə davranışlarının münasibətlərdə uyğunluq meyarına çevrildiyi də qeyd olunub. Beləcə, qadınlar köhnə rollara qayıtmaq istəmir, kişilər isə köhnə rolların yükündən çıxa bilmir. İki tərəf də dəyişib, amma cəmiyyətin gözləntiləri bu dəyişikliklə eyni sürətlə yenilənməyib.

Boşanma hekayələri gəncləri düşündürür

Əvvəlki nəsillərdə uğursuz nikahlar çox vaxt evin divarları arasında gizlədilirdi. İnsanlar münasibətləri xoşbəxt olmasa belə, “uşaqlara görə”, “el nə deyər"?  qorxusundan və ya maddi asılılıq səbəbindən birlikdə qalırdılar. Bu gün gənclər həmin münasibətləri daha aydın görürlər. Valideynlərinin mübahisələrinə şahid olmuş, yaxınlarının ağır boşanma prosesini izləmiş, sosial şəbəkələrdə yüzlərlə xəyanət və şiddət hekayəsi oxumuş bir insanın evliliyə ehtiyatla yanaşması təəccüblü deyil. Onlar evlənməyin asan, yanlış evlilikdən çıxmağın isə çox ağır olduğunu bilirlər. Buna görə də “vaxt keçir” təzyiqi ilə qərar verməkdənsə, uzun müddət gözləməyi seçirlər. Bəziləri üçün tək qalmaq, yanlış insanla eyni evdə tənha qalmaqdan daha təhlükəsiz görünür.

Sosial şəbəkələr seçimləri artırıb, yaxınlığı azaldıb

Bu gün insanın qarşısında əvvəlki nəsillərlə müqayisədə daha çox seçim var. Tanışlıq tətbiqləri və sosial şəbəkələr minlərlə insanı bir ekranın içində əlçatan edir. Lakin seçim artdıqca qərar vermək asanlaşmayıb, əksinə, daha da çətinləşib. İnsan tanış olduğu şəxslə münasibət qurmağa çalışarkən daxilində başqa bir fikir yaşayır: “Bəlkə qarşıma daha uyğun biri çıxacaq"? Bu düşüncə münasibətlərin dərinləşməsinə mane olur. Kiçik bir anlaşılmazlıq zamanı problemi həll etmək əvəzinə, növbəti insana keçmək daha asan görünür.

Sosial şəbəkələr həm də münasibətlər üçün qeyri-real standartlar yaradıb. İnsanlar başqalarının bahalı toylarını, sürprizlərini, səyahətlərini və hədiyyələrini görür, lakin həmin görüntülərin arxasındakı borcu, mübahisəni və yorğunluğu görmürlər. Nəticədə real münasibət ekrandakı ideal həyatla müqayisə edilir və həmişə bir qədər solğun görünür.

Gənclər evlilikdən çox özlərini itirməkdən qorxurlar

Müasir gənclik şəxsi azadlığa əvvəlki nəsillərdən daha çox dəyər verir. Tək səyahət etmək, karyera qurmaq, yeni bacarıqlar öyrənmək, dostları ilə vaxt keçirmək və öz qərarlarını sərbəst vermək istəyir. Evlilik isə bəzi ailələrdə hələ də bu azadlıqların sonu kimi təqdim olunur. “Evləndinsə, artıq belə geyinmə”, “dostlarınla çox görüşmə”, “işdən gec gəlmə”, “ailənin sözündən çıxma” kimi yanaşmalar gənclərdə qorxu yaradır. Onlar həyatlarına bir yol yoldaşı deyil, yeni nəzarətçi gəlməsini istəmirlər.

Əslində gənclərin çoxu ailə həyatına deyil, içində fərd kimi yox olacağı münasibətə qarşıdır. Onlar evlənəndən sonra da öz adlarını, arzularını, dostlarını və şəxsi sərhədlərini qorumaq istəyirlər.

Problem evlənmək istəməmək deyil

Gənclər haqqında danışarkən tez-tez “indiki nəsil ailə istəmir” deyilir. Ancaq araşdırmalar bunun tam həqiqət olmadığını göstərir. UNFPA-nın genişmiqyaslı sorğusunda iştirak edənlərin üçdə ikidən çoxu nikahı ideal münasibət formalarından biri kimi göstərib. Eyni zamanda 88 faiz maliyyə təhlükəsizliyini, 87 faiz sabit işi, 85 faiz isə emosional hazırlığı valideynliyə hazır olmağın əsas şərtləri sayıb. Yəni gənclər ailə arzusundan imtina etməyiblər. Onlar sadəcə əvvəlki nəsillərin “əvvəl evlənərik, sonra hər şey düzələr” yanaşmasına daha az inanırlar. İndiki gənc əvvəlcə öz ayaqları üzərində dayanmaq, kim olduğunu anlamaq, qarşısındakı insanı tanımaq və sabahına müəyyən qədər güvənmək istəyir. Bu gözləntilər bəzən həddindən artıq ola bilər. Həyatın tam hazır, problemsiz və risksiz vaxtı heç vaxt gəlmir. Lakin gənclərin ehtiyatlı davranmasını sadəcə məsuliyyətsizlik kimi təqdim etmək də doğru deyil. Bəlkə əsas sual “Gənclər niyə evlənmir"? olmamalıdır. Bəlkə soruşmalıyıq: Onların sevərək, təhlükəsiz və özlərini itirmədən ailə qura bilməsi üçün cəmiyyət hansı şəraiti yaradıb?

Çünki bəzən gənc evliliyə “yox” demir. Sadəcə borcla başlayan, təzyiqlə davam edən və azadlığının bitdiyi bir həyata “hə” demək istəmir.