Eyni iş, fərqli maaş...

Statistik məlumatlara görə, Azərbaycanda qadınların orta aylıq əməkhaqqı kişilərlə müqayisədə daha aşağıdır. Hazırda ölkə üzrə qadınların orta maaşı kişilərin əmək haqlarının təxminən 70 faizinə bərabərdir. Son rəsmi statistikaya görə, muzdla işləyən qadınların orta aylıq əməkhaqqı 735 manat olduğu halda, kişilər üzrə bu göstərici 31 faiz daha çox - 1 069 manat təşkil edib. Bu fərq müxtəlif səbəblərlə izah olunur. Əsas səbəblərdən biri qadınların daha çox aşağı maaşlı sahələrdə çalışmasıdır. Məsələn, təhsil, səhiyyə və sosial xidmətlər kimi sahələrdə qadınların sayı çox olsa da, bu sektorlarda əməkhaqqı nisbətən aşağıdır. Əksinə, neft-qaz, tikinti və texnologiya kimi yüksək maaşlı sahələrdə kişilər üstünlük təşkil edir.

Görəsən, maaşlar cinsə görə müəyyən olunmadığı halda kişilər niyə qadınlardan çox maaş alırlar?

İqtisadçı ekspert Razi Abbasbəylinin sözlərinə görə, Azərbaycanda faktiki məşğulluq səviyyəsi baxımından kişilərin sayı  qadınlarla müqayisədə daha çoxdur. Xüsusilə də daha çox fiziki əmək olunan sahələrdə, enerji sektorunda kişilər daha çox çalışırlar. Neft və qaz sənayesində, eyni zamanda xidmət sektorunda da kişilər sayca üstünlük təşkil edir. Xüsusi peşələr üzrə çalışan şəxslərin, yəni kişilərin aldığı əmək haqqının yüksək olması nəticə etibarı ilə də orta aylıq maaşın yüksək olmasına gətirib çıxarır: "Bu gün hərbi sektorda, hüquq-mühafizə orqanlarında çalışan kişilərin sayı böyük üstünlük təşkil edir. Nəticə etibarı ilə də onların aldıqları əmək haqları da yüksək olur. Bu da kişilərin aylıq əmək haqqının qadınlarla müqayisədə yüksək olmasına gətirib çıxarır. Son illərdə Azərbaycanda qadınların məşğulluq səviyyəsinin yüksəlməsinin şahidi oluruq. Qadınların sayı səhiyyə və təhsil sektorunda çoxluq təşkil edir. Məhkəmə, hüquq, polis orqanları, ordu sıralarında çalışan xanımların sayında artım müşahidə olunur. Gələcək illərdə biz bunun daha çox şahidi olacağıq".

Azərbaycanda əmək bazarının 20 əsas sahəsindən 17-də kişilər daha çox paya malikdirlər. Kişilər işçi qüvvəsi kimi tikintidə 92 faiz, mədən çıxarmada 90 faiz, emal sənayesində 74 faiz, maliyyə və sığorta fəaliyyətində 63 faiz paya sahibdir. Qadınlar isə yalnız 3 sahə üzrə çoxluq təşkil edir. Bunlar təhsil 74 faiz, əhaliyə səhiyyə və sosial xidmətlərin göstərilməsi 78 faiz, əyləncə və incəsənət sahəsində fəaliyyət 62 faizdir. Elə bu sahələrarası əmək haqqı fərqləri nəticədə qadınların orta aylıq əmək haqqının aşağı olmasına səbəb olur.

Bütün ölkələrdə bu fərq mövcuddur. Bu fərq Avropada 10-20 faiz, Rusiyada 25 faiz, Azərbaycanda isə təxminən 30 faizdir. Bu məsələdə Lüksemburq dünyaya liderlik edir. Qadınlar və kişilər arasında əmək haqqı fərqi cəmi 0,2 faizdir. Yəni kişinin hər 100 avro əmək haqqı qarşılığında qadın 99,8 avro qazanır.

Sosioloq Üzeyir Şəfiyev kişilərin qadınlardan daha çox əməkhaqqı almalarının işin çətinliyi ilə bağlı olduğunu deyir: "Əmək sahəsində "pozitiv", qadınların xeyrinə ayrı-seçkilik mövcuddur. Qadın əməyi ilə kişi əməyinin çətinliyi arasında fərqlər var. Əməkhaqqının az olması gender ayrı-seçkiliyinə görə deyil. Çətin iş şəraitinə görə kişilər qadınlardan daha çox maaş alırlar. Kişilərlə qadınlar arasındakı maaş fərqi bütün sahələri əhatə edir. Fərqin aradan qaldırılması məqsədilə Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiq edilən Qərarla qadın əməyi qadağan olunan peşə və iş yerlərinin sayı 674-dən 204-ə endirilib. Üstəlik, qadağan edilən peşə və iş yerləri bütün qadınlara deyil, yalnız hamilə və ya bir yaşınadək uşağı olanlara aiddir".

Onun dediyinə görə, qadın və kişi maaşları arasındakı fərq bərabərhüquqlu olmanın önəmini göstərən vacib şərtlərdən biridir. Bəzi araşdırmalara görə, təhsili, iş yükü kişi ilə eyni, ancaq maaşı aşağı olan qadınlar var. Bu gün dünyada kişilər və qadınlar arasında maaşın bərabərsizliyi, yəni qadının maaşının çox olması əksər ailələrdə ciddi müzakirələrə səbəb olub. Bu gün əksər ölkələrdə kişilərin və qadınların maaşı arasında ciddi fərq var. Bəzi ölkələrdə kişi və qadınlar eyni işi görsələr də, ya kişilər qadınlardan çox əməkhaqqı qalır, ya da qadınlar kişilərdən.

İqtisadçı ekspert Xalid Kərimlinin sözlərinə görə, bunun başlıca səbəbi kişilərin təhsil fərqləri, işə başlamazdan əvvəl fərqli statuslarda çalışmasıdır: "Burada diskriminasiya məsələləri də var. Kişilərin müxtəlif təhsil fərqləri, başlanğıc nöqtələrdə fərqli statuslarda olması, qadınların daha çox yarım gün işləmək istəyi, qadınların seçdiyi sektorların kişilərin seçdiyi sektorlara nisbətdə riskinin az olması, işin gəlirinin də az olmasına gətirib çıxarır".

Kişilərin qadınlara nisbətdə daha az maaş alması təkcə Azərbaycana aid problem deyil. Ekspertin sözlərinə görə, eyni hal demək olar ki, bütün dünya ölkələrində yaşanır: "Dünyada orta hesabla qadınlar kişilərlə müqayisədə 20 faiz daha az əməkhaqqı alırlar. Azərbaycanda isə bu rəqəm bir qədər daha çoxdur, kişilər qadınlara nisbətən 46 faiz daha çox əməkhaqqı alırlar. Buna səbəb qadınların daha az əməkhaqqı verilən işləri seçməsi ilə əlaqədardır".

Qadın kişi arasında bərabərhüquqluluğun pozulması səbəblərindən biri də qadınların yardımçı qüvvə kimi göstərilməsidir. Yəni "kişi evi dolandırır, daha yüksək maaş almalıdır" kimi fikirlər hələ də mövcuddur. Əslində maaşlar arasındakı fərq istər ölkəmizdə, istərsə də ölkə hüdudlarından kənarda qadın və kişilərin heç də bərabərhüquqlu olmadığının göstəricisidir.

İqtisadçı millət vəkili Vüqar Bayramov bildirib ki, Əmək Məcəlləsinə ediləcək yeni dəyişikliklərə əsasən, işəgötürənin vəzifələrini nəzərdə tutan maddə təkmilləşdirilir və cinsindən asılı olmayaraq eyni və ya bərabər dəyərli müxtəlif işi yerinə yetirən işçilərə bərabər əmək haqqının verilməsini təmin etmək öhdəlik olaraq müəyyən edilir. Eyni zamanda Məcəllənin 154-cü maddəsinə yeni hissə əlavə edilməklə bərabər, dəyərli işin obyektiv qiymətləndirilməsinin əmək şəraiti, əmək funksiyasının xarakteri və qüvvədə olan Vahid Tarif-İxtisas Sorğu Kitabçalarında nəzərdə tutulmuş tarif-ixtisas xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla işəgötürənlər tərəfindən müəyyən edilməsi nəzərdə tutulur: "Yeni dəyişiklik qadınlar ilə kişilərin maaş fərqlərinin daha da minimumlaşdırılması məqsədi daşıyır. Hazırda ölkə üzrə qadınların orta maaşı kişilərin əmək haqlarının təxminən 70 faizinə bərabərdir. Beynəlxalq praktikada 80 və daha yüksək faiz daha məqbul hesab olunur. Doğrudur, Azərbaycanda gender maaş fərqinə bir sıra sektorlarda, xüsusən mədənçıxarma sənayesində daha çox kişilərin işə cəlb edilməsi təsir göstərir.  Bununla belə, qanunvericiliyə təklif edilən yeni dəyişikliklərdən sonra bir sıra sektorlarda qadınların maaşlarında artımlar müşahidə oluna bilər. Belə ki, bu sahədə tələblər və işəgötürənlər üçün vəzifələri daha da dəqiqləşir. Bu isə qadınlar ilə kişilərin orta əmək haqları arasındakı fərqin daha da azalmasına gətirib çıxaracaq".

Millət vəkili qeyd edib ki, qadınların ən çox çalışdığı sektor təhsildir: "Hazırda əmək müqaviləsi ilə çalışan qadınların sayı 722 min 147 nəfərdir. Onun 242 min 801 nəfəri təhsil sektorunda çalışır. Bu, ümumi muzdlu qadın işçilərin 33.6 faizi deməkdir. Eyni zamanda o deməkdir ki, əmək müqaviləsi ilə çalışan hər 3 qadından biri təhsil sferasında işləyir. Əhaliyə səhiyyə və sosial xidmətlərin göstərilməsi qadınlarımızın üstünlük verdiyi ikinci ən böyük sektordur. Ümumi payda 16.2 faiz ilə bu sferada 116 min 976 qadın vətəndaşımız çalışır. İlk üçlüyü isə ticarət və nəqliyyat vasitələrinin təmiri sektoru tamamlayır: burada 95 min 566 qadın vətəndaşımızın əmək müqaviləsi qeydiyyatdan keçib".

Deputat, həmçinin qadınların orta aylıq əmək haqqı ilə bağlı da fikir bildirib: "Ən yüksək maaş mədənçıxarma sənayesində təklif edilir. Burada qadın işçilərin orta maaşı 2915 manatdır. Daha sonra maliyyə və sığorta fəaliyyəti ilə məşğul olan qadın vətəndaşlarımızın orta aylıq maaşı 1813 manat. Burada ilk üçlüyü informasiya və rabitə sektoru tamamlayır: 1353 manat. Məşğulluqda böyük paya malik olan təhsil sektorunda isə qadınların orta aylıq maaşı 731 manatdır. Hazırda, qadınların orta aylıq maaşı kişilərin orta əmək haqqısının 68.9 faizinə bərabərdir. Qlobal olaraq bu nisbət 77-80 faizdir".

Vətəndaşların Əmək Hüquqlarını Müdafiə Liqasının İcraiyyə Komitəsinin sədri Sahib Məmmədovun sözlərinə əsasən, Azərbaycanda çalışan 5 milyon insandan 3 milyonu əmək müqaviləsi olmadan işləyir: "Bu 3 milyonun cins tərkibi bəlli deyil və ya dəqiq bəlli deyil. Tədqiqatlar göstərir ki, qadınlar sutka ərzində ən azı 5 saat, kişilər isə iki saat ödənişi olmayan əməklə məşğuldur. BMT-nin Avropa Iqtisadi Komissiyasının araşdırmasına görə, Azərbaycanda qadınlar gündəlik ödənişi əməklə 1,73 saat, ödənişsiz əməklə 6,1 saat (7,83) məşğul olur. Halbuki bu rəqəmlər kişilərdə müvafiq olaraq 4,77 saat və 2,13 saatdır (6,90). Beləliklə, qadınlar kişilərə nisbətən 1 saata yaxın çox işləyir. Azərbaycan az ölkələrdəndir ki, qadınlara hamiləlik dövründə 126 gün tam ödənişli məzuniyyət veririk. Azərbaycan xanımları əmək bazarına cəlb edəcəyimiz yeni mexanizmlərin hazırlanmasına diqqət etmək lazımdır. Onların aylıq qazancının yüksəldilməsi məsələsi də ön plana çəkilməlidir".

Sevinc QARAYEVA