Hakimiyyəti zorla ələ keçirmə və ya onu zorla saxlama cəhdi hansı cəzanı ehtiva edir?

Hakimiyyəti zorla ələ keçirmə və ya onu zorla saxlama – Azərbaycan Respubkikası Cinayət Məcəlləsinin 278 maddəsi.
Azərbaycan Respublikasının konstitusiya quruluşuna qarşı yönələn ən təhlükəli cinayətlərdən biridir və dövlətçilik fəlsəfəsinin, suverenliyin, qanunun aliliyinin qorunmasında mərkəzi rol oynayır. Bu maddə yalnız bir hüquqi norma deyil, dövlətin siyasi müstəqilliyinin, xalqın seçki hüququnun və idarəetmə institutlarının toxunulmazlığının təminatıdır. Bu cinayətin predmeti hakimiyyətin legitimliyidir. Konstitusiya müəyyən edir ki, hakimiyyətin mənbəyi xalqdır və yalnız xalq öz iradəsi ilə, sərbəst seçkilər vasitəsilə dövlət başçısını, parlamenti və digər icra, qanunverici strukturları formalaşdıra bilər. Bu mexanizmin zorakı üsullarla pozulması dövlətin təməl sütunlarını dağıdan təhlükə kimi qəbul edilir. Hakimiyyətin zorla ələ keçirilməsi silahlı qiyam, çevriliş, dövlət binalarının güc yolu ilə ələ keçirilməsi, konstitusion quruluşu devirmək niyyəti ilə təşkil olunan iğtişaşlar, hərbi hissələrin qanunsuz olaraq dövlət idarəçiliyinə müdaxiləsi və digər zorakı formalar şəklində özünü göstərir. Hakimiyyətin zorla saxlanılması isə artıq əldə edilmiş və legitimliyi olmayan hakimiyyəti güc vasitələri ilə qoruyub saxlamaq cəhdlərini əhatə edir, yəni bu yalnız ilkin zor tətbiqi ilə hakimiyyəti götürmək deyil, həm də onu qeyri-qanuni qaydada davam etdirməkdir.
Bu cür əməllər dövlətin konstitusiya quruluşunun zorla dəyişdirilməsi ilə eyni xarakter daşıyır və maddənin əsas mahiyyəti də budur ki, istənilən zorakı fəaliyyət yolu ilə konstitusion nizamın dəyişdirilməsinin qarşısını almaq. Dövlətin strukturları olan parlament, prezident institutu, məhkəmə hakimiyyəti, icra hakimiyyəti və onların qarşılıqlı əlaqə sistemi hüquqi dövlətçilik anlayışının əsasıdır. Bu sistemin zorla dəyişdirilməsi yalnız siyasi deyil, həm də hüquqi və təhlükəsizlik baxımından böyük fəsadlar yaradır. Məhz buna görə cəza siyasəti ən sərt formada müəyyən olunub, belə ki, on ildən on beş ilədək azadlıqdan məhrumetmə və ya ömürlük həbs. Bu, dövlətin belə təhlükələrə qarşı sıfır tolerantlıq prinsipini əks etdirir.
Maddənin qeyd hissəsi isə hüquqi siyasətin humanist tərəfini göstərir. Burada dövlət təhlükəsizliyinə qarşı yönəlmiş ağır cinayətin qarşısının alınması üçün könüllü məlumat vermiş şəxslərə hüquqi imtiyaz tanınır. Əgər şəxs bu cinayəti törətmək niyyətində olsa da, dövlət orqanlarına vaxtında məlumat verərək zərərin qarşısının alınmasına real şəkildə kömək edirsə və başqa cinayət törətməyibsə, o, cinayət məsuliyyətindən azad edilə bilər. Bu mexanizm iki məqsədə xidmət edir ki, birincisi, dövlət çevrilişinin və ya konstitusiyaya qarşı zorakı addımların qarşısının alınması, ikincisi isə cinayətkar qrupların içərisində parçalanma yaratmaqla belə əməllərin reallaşmasını çətinləşdirmək. Bu norma dövlətin preventiv siyasətinin mühüm elementidir, çünki cinayətin cəzasından daha çox, onun baş verməməsi daha önəmlidir.
Maddənin geniş hüquqi mənası ondan ibarətdir ki, dövlət konstitusiyanın dəyişdirilməsini yalnız demokratik və hüquqi üsullarla mümkünsüz saymır, hətta bu məqsədlə güc tətbiqini dövlətə və xalqa təhlükə kimi qiymətləndirir. Hakimiyyətin zorakı yolla dəyişdirilməsi cəmiyyətin sabitliyini pozur, hüquqi sistemin fəaliyyətini iflic edir, vətəndaşların təhlükəsizlik hissini itirir və ölkəni xaos, qarşıdurma və hüquqsuzluq mühitinə çəkir. Bu səbəbdən maddə 278 dövlətin siyasi sabitliyinin və hüquqi legitimliyinin qorunmasında ən vacib cinayət-hüquq normalarından biridir.
Əli İbrahimov, hüquqşünas