İctimai qaydalar xarici məcburiyyətlə deyil, daxili məsuliyyət hissi ilə qorunacaq PSİXOLOQ ŞƏRH ETDİ

"İnsanların ictimai qaydalara əməl etməsini yalnız cəza qorxusu ilə əlaqələndirməsi sosial və psixoloji faktorların birləşməsi ilə izah olunur. Sosial psixologiya və davranış nəzəriyyələrinə görə, insan davranışının formalaşmasında iki əsas motivasiya növü mövcuddur: daxili motivasiya və xarici motivasiya. Xarici motivasiya daha çox mükafat əldə etmək və ya cəzadan qaçmaq məqsədilə yaranır". Bu sözləri SİA-ya açıqlamasında psixoloq Fidan Nizamova deyib.

Onun sözlərinə görə, bir çox hallarda insanlar ictimai normaları cəza qorxusu səbəbindən qəbul edirlər, çünki bu, davranışın ən sürətli və effektiv tənzimləmə mexanizmidir: "Bu yanaşmanın kökündə qaçınma davranışı dayanır. Psixoloji araşdırmalar göstərir ki, insan beyni neqativ nəticələrdən qaçmağa müsbət nəticələr qazanmaqdan daha çox meyillidir. Yəni təhlükə və ya cəza ehtimalı davranış üzərində güclü nəzarət yaradır. Məsələn, yol hərəkəti qaydalarına əməl edən sürücülərin bir çoxu bunu təhlükəsizliyi düşündüyü üçün deyil, cərimə və ya hüquqi məsuliyyət qorxusu ilə edir. Bu, sosial normaların içselleşdirilməməsinin açıq göstəricisidir. Birincisi, bəzi cəmiyyətlərdə dəyərlərin formalaşması prosesi zəifdir. İnsanlara qaydaların səbəbi, onların sosial əhəmiyyəti və uzunmüddətli faydası izah olunmadıqda, həmin qaydalar yalnız məcburi çərçivə kimi qəbul edilir. İkincisi, uşaqlıqdan qaydalara əməl etməyi əsaslandırmadan yalnız “cəza alarsan” prinsipi ilə öyrətmək, cəmiyyətin böyük hissəsində bu vərdişi formalaşdırır. Belə yanaşmada mənəvi məsuliyyət deyil, cəza qorxusu əsas davranış tənzimləyicisi olur.

Lakin bu modelin mənfi tərəfi ondan ibarətdir ki, xarici nəzarət aradan qalxdıqda – yəni cəza ehtimalı az olduqda – insanlar qaydaları pozmağa meylli olur. Məsələn, nəzarət kameralarının olmadığı yollarda qaydaların daha çox pozulması buna bariz nümunədir. Daha dayanıqlı sosial davranış üçün qaydalar yalnız cəza qorxusu ilə deyil, daxili motivasiya ilə qəbul edilməlidir. Bunun üçün insanlar sosial normaların məqsədini anlamalı, empatiya və məsuliyyət hissi inkişaf etdirməlidirlər. Əgər insan başa düşürsə ki, qaydalar yalnız hüquqi öhdəlik deyil, həm də cəmiyyətin rifahını təmin edən mexanizmdir, onda davranışı müsbət dəyişir. Bu isə təhsilin, sosial maarifləndirmənin və dəyərlər tərbiyəsinin əsas məqsədi olmalıdır. İnsanların qaydalara əməl etməsini yalnız cəza qorxusu ilə izah etmək davranışın səthi səbəbini göstərir. Əsl məqsəd qaydaların məntiqinin dərk edilməsi və onların dəyər kimi qəbul olunmasıdır. Bu halda ictimai qaydalar xarici məcburiyyətlə deyil, daxili məsuliyyət hissi ilə qorunacaq".