Ignorabimus bizə nə öyrətdi?

Elm tarixini adətən cavabların tarixi kimi oxuyuruq. İnsan ildırımın səbəbini bilmirdi – öyrəndi; göy cisimlərinin hərəkətini anlamırdı – onların qanunlarını tapdı; xəstəlikləri fövqəltəbii qüvvələrlə əlaqələndirirdi – mikroorqanizmləri kəşf etdi; atomu bölünməz hesab edirdi – onun daxilinə endi. Bu tarix insanda çox güclü bir inam yaradıb: indi bilmədiyimizi sabah biləcəyik.
Amma burada daha çətin bir sual var: bilmədiyimiz hər şey doğrudanmı sadəcə hələ bilmədiyimiz şeydir? Yoxsa elə suallar mövcuddur ki, onların qarşısında problem biliyimizin azlığı deyil, insan idrakının öz sərhədidir? Başqa sözlə, “bilmirik” ilə “bilməyəcəyik” arasında prinsipial fərq varmı?
XIX əsrdə alman fizioloqu Emil Dübua-Reymon (Emil du Bois-Reymond, 1818-1896) bu sualı elm qarşısında bütün kəskinliyi ilə qoydu və elm tarixinin ən məşhur ifadələrindən birini dövriyyəyə gətirdi: Ignorabimus – latınca “bilməyəcəyik”. Sonralar ifadə daha geniş şəkildə məşhurlaşdı: Ignoramus et ignorabimus – “Bilmirik və bilməyəcəyik”.
Elmin öz sərhədləri ilə qarşılaşması
1872-ci il avqustun 14-də Leypsiqdə Alman Təbiətşünasları və Həkimlərinin toplantısında Dübua-Reymon “Təbiəti dərk etməyin sərhədləri haqqında” adlı məşhur məruzəsini oxudu. Bu məruzənin əhəmiyyətini anlamaq üçün XIX əsrin elmi atmosferini xatırlamaq lazımdır. Nyuton mexanikasının möhtəşəm uğurlarından sonra termodinamika, elektromaqnetizm, kimya və fiziologiya sürətlə inkişaf edir, Darvinin təkamül nəzəriyyəsi canlı aləmə baxışı dəyişdirirdi. Təbiətin getdikcə daha böyük hissəsi fövqəltəbii izahlardan çıxarılıb fiziki qanunların hakimiyyətinə verilirdi.
Dübua-Reymon özü də bu inqilabın içində idi. O, təbiət elmlərinə kənardan şübhə edən filosof deyil, eksperimental fiziologiyanın aparıcı nümayəndələrindən, sinir və əzələlərdə elektrik hadisələrinin öyrənilməsinin öncüllərindən biri idi. Buna görə də onun “elmin sərhədləri var” fikri elmə qarşı etiraz deyil, elmin öz gücü haqqında verdiyi daxili sual idi: elm bu qədər uğurludursa, onun imkanları prinsipcə hara qədər uzanır?
Burada çox mühüm fərq meydana çıxır. Elm hər gün “bilmirik” deyir və bu, onun zəifliyi deyil. Əksinə, elmi hərəkətə gətirən məhz bilməməkdir. Planetin orbitində anlaşılmazlıq görürük, xəstəliyin səbəbini bilmirik, maddənin müəyyən davranışını izah edə bilmirik – müşahidə aparır, təcrübə qoyur, nəzəriyyə yaradırıq. Ignoramus – “bilmirik” – elmin normal vəziyyətidir.
Dübua-Reymon isə bundan daha radikal bir ehtimal irəli sürürdü:
bəlkə bəzi suallar qarşısında ignoramus deyil, ignorabimus deməliyik. Yəni məsələ yalnız zaman, texnologiya və ya məlumat çatışmazlığında deyil; elə problemlər ola bilər ki, insan idrakı onları prinsipcə həll edə bilməsin.
Hər şeyi bilən ağıl da nəyi bilməyəcək?
Bu fikrin arxasında XIX əsrin mexaniki kainat təsəvvürü dayanırdı. Laplasın məşhur düşüncə təcrübəsinə görə, kainatdakı bütün hissəciklərin vəziyyətini və təbiətin bütün qanunlarını bilən fövqəladə zəka keçmişi də, gələcəyi də hesablaya bilərdi. Sonralar “Laplasın iblisi” adlandırılan bu hipotetik ağıl elmi determinizmin ən parlaq obrazına çevrildi: kifayət qədər məlumat varsa, sirr qalmır.
Dübua-Reymon isə sualı bir addım irəli apardı: təsəvvür edək ki, belə bir zəka həqiqətən mövcuddur və kainatdakı bütün fiziki prosesləri bilir. O, doğrudanmı hər şeyi biləcək?
Dübua-Reymonun cavabı mənfi idi. Onun fikrincə, ən azı iki fundamental problem qalırdı: maddə və qüvvənin son mahiyyəti nədir, habelə maddi prosesdən şüur necə yaranır? Xüsusilə ikinci sual bu gün də heyrətləndirici dərəcədə müasir səslənir.
Təsəvvür edək ki, insan qırmızı rəngə baxarkən onun beynində baş verən hər şeyi bilirik: hansı neyronların aktivləşdiyini, elektrik impulslarını, sinapsların vəziyyətini, molekulyar prosesləri. Bütün bunları bilmək “qırmızını görməyin necə hiss edildiyini” izah edirmi? Ağrının fizioloji mexanizmini təsvir edə bilərik, amma ağrının ağrı kimi yaşanması həmin fiziki təsvirin harasında yerləşir?
Dübua-Reymon üçün əsas çətinlik burada idi: maddənin hərəkətindən subyektiv təcrübəyə keçidi hansı mexanizmlə izah etmək olar? Maraqlıdır ki, yüz ildən artıq vaxt keçəndən sonra şüur fəlsəfəsində “şüurun çətin problemi” adlandırılan mübahisə yenə həmin sualın ətrafında gedir. Neyroelm beynin fəaliyyətini XIX əsrin alimlərinin xəyal edə bilməyəcəyi dəqiqliklə öyrənib, amma “niyə fiziki proseslər ümumiyyətlə şüurlu təcrübə yaradır?” sualı hələ də açıqdır.
“Yeddi dünya sirri”
Dübua-Reymon 1880-ci ildə Berlin Elmlər Akademiyasındakı “Yeddi dünya sirri” adlı çıxışında məsələni daha da genişləndirdi. O, maddə və qüvvənin mahiyyəti, hərəkətin və həyatın mənşəyi, təbiətdəki məqsədəuyğun görünən quruluş, şüurun, ağıl və dilin yaranması, azad iradə kimi yeddi böyük problemi nəzərdən keçirirdi. Bunların hamısını eyni dərəcədə həllolunmaz saymırdı, lakin bəzi sualların insan biliyi üçün prinsipial sərhəd təşkil etdiyini düşünürdü.
“Ignorabimus”un böyük mübahisə yaratmasının səbəbi də bu idi. XIX əsrin ikinci yarısında elm yalnız yeni faktlar toplamır, dünyanı izah etmək hüququnu getdikcə daha çox öz üzərinə götürürdü. Belə bir vaxtda nüfuzlu təbiət aliminin “buradan o tərəfə keçə bilmərik” deməsi adi elmi fikir deyildi. Bu, elmin öz hakimiyyətinin sərhədlərini müəyyənləşdirmək cəhdi idi.
Ancaq dərhal əks sual yarandı: bir problemin həqiqətən həllolunmaz olduğunu haradan bilə bilərik? Axı elm tarixində neçə dəfə “mümkünsüz” görünən şey sonradan adi tədqiqat obyektinə çevrilib. Bir vaxt ulduzların kimyəvi tərkibini Yerdən öyrənmək mümkünsüz görünə bilərdi; spektroskopiya bunu mümkün etdi. Atomun daxili quruluşuna nüfuz etmək əlçatmaz təsəvvür edilirdi; XX əsr fizikası onu bütöv bir elm sahəsinə çevirdi.
Deməli, “bunu necə öyrənəcəyimizi bilmirik” ilə “bunu heç vaxt öyrənə bilmərik” arasında çox böyük məntiqi məsafə var. Dübua-Reymonun yaratdığı mübahisənin ən maraqlı tərəfi də məhz budur: insan öz idrakının son sərhədini həmin sərhədə çatmadan necə müəyyən edə bilər?
Hilbertin cavabı: “Biz biləcəyik”
“Ignorabimus”a ən məşhur etirazlardan biri böyük riyaziyyatçı David Hilbertdən gəldi. Hilbert, xüsusilə riyaziyyatda, əbədi həllolunmaz problem düşüncəsini qəbul etmək istəmirdi. 1900-cü ildə irəli sürdüyü məşhur problemlər proqramının arxasında da bu inam dayanırdı: dəqiq qoyulmuş riyazi problemin cavabı tapılmalı, yaxud onun həllinin mümkünsüzlüyü sübut edilməlidir.
1930-cu ildə Köniqsberqdə etdiyi məşhur çıxışını Hilbert bu sözlərlə bitirdi: “Wir müssen wissen. Wir werden wissen” – “Biz bilməliyik. Biz biləcəyik”. Bu, du Bois-Reymondun “Ignorabimus”una verilmiş ən yığcam və qüdrətli cavablardan biri idi.
İki ifadəni yanaşı qoyanda elm tarixinin fundamental gərginliyi görünür. Dübua-Reymon deyirdi: bilməyəcəyik. Hilbert cavab verirdi: biləcəyik. Biri insan ağlının sərhədlərini xatırladır, digəri sərhəd kimi görünən hər şeyi aşmağa çağırırdı.
Tarixin qəribə ironiyası isə budur ki, Hilbert bu sözləri dedikdən cəmi bir il sonra Kurt Gödel məşhur natamamlıq teoremlərini nəşr etdi. Gödel “insan heç vaxt həqiqəti bilməyəcək” kimi ümumi fikir sübut etməmişdi. Onun nəticəsi daha dəqiq idi: kifayət qədər güclü və ardıcıl formal sistemlərdə elə doğru hökmlər mövcuddur ki, həmin sistem daxilində onları sübut etmək mümkün deyil. Bir qədər sonra Alan Turing hesablana bilmənin öz sərhədlərini göstərdi: elə problemlər var ki, onlar üçün bütün hallarda işləyən universal alqoritm mövcud deyil.
Dübua-Reymonun fəlsəfi “Ignorabimus”u ilə Gödel və Turingin riyazi nəticələrini eyniləşdirmək düzgün olmazdı. Amma onların arasında mühüm bir intellektual qohumluq var: Hər sərhəd texnoloji deyil. Bəzən sərhəd sistemin öz quruluşundan doğur.
Ignorabimus bizə nə öyrətdi?
Dübua-Reymonun bütün proqnozlarının doğru olub-olmaması bu gün artıq əsas məsələ deyil. “Ignorabimus”un elm tarixindəki əhəmiyyəti başqa yerdədir: o, elmi öz imkanlarının sərhədləri haqqında düşünməyə məcbur etdi.
Burada üç müxtəlif “bilməmək” vəziyyətini ayırmaq vacibdir. Birincisi, hələ bilmirik, amma yeni müşahidə və nəzəriyyələrlə öyrənə bilərik. İkincisi, müəyyən həqiqət prinsipcə mövcuddur, lakin onu müəyyən etmək üçün lazım olan məlumat əlimizdə deyil və bəlkə də artıq əldə edilə bilməz. Üçüncüsü isə əsl “Ignorabimus”dur: cavab insanın idrak və elmi izah imkanlarının prinsipial olaraq fövqündədir.
Ən çətini məhz üçüncü hökmü sübut etməkdir. Çünki insan çox asanlıqla öz dövrünün elmi imkanlarını biliyin son sərhədi hesab edə bilər. Dünənin “mümkünsüz”ü dəfələrlə bugünün dərsliyinə çevrilib.
Bununla belə, Dübua-Reymonun sualı köhnəlməyib. Əksinə, süni intellekt dövründə ona yeni bir məna əlavə olunur. Gələcəkdə süni intellekt insan ağlının bütövlükdə qavraya bilmədiyi, lakin təcrübə ilə təsdiqlənən elmi modellər və nəzəriyyələr yaratsa, qəribə vəziyyət yarana bilər: Biz həmin nəzəriyyənin doğru nəticələr verdiyini görəcəyik, lakin onun daxili məntiqini və səbəb əlaqələrini tam qavraya bilməyəcəyik. O zaman elmi biliklə insanın həmin biliyi anlaması arasında indiyədək alışmadığımız bir məsafə yarana bilər.
Bəlkə də “Ignorabimus”un əsas dərsi “insan heç vaxt hər şeyi bilməyəcək” hökmü deyil. Daha mühüm dərs budur ki, “bilmirik” ilə “bilmək mümkün deyil” eyni cümlə deyil. Birincisi elmin başlanğıcıdır, ikincisi isə sübut tələb edən çox ağır fəlsəfi iddiadır.
Elm məhz bu iki qütb arasında inkişaf edir. Bir tərəfdə Emil Dübua-Reymonun ehtiyatlı “Ignorabimus”u dayanır: insan ağlının sərhədləri ola bilər. Digər tərəfdə Hilbertin inadkar cavabı səslənir: “Biz bilməliyik. Biz biləcəyik”. Elmin gücü bəlkə də bunlardan yalnız birini seçməsində deyil, hər ikisini yadda saxlamasındadır: bilmədiyini etiraf etmək və eyni zamanda bilməyəcəyinə heç vaxt tələsmədən qərar verməmək