İkitərəfli münasibətlərin yeni dövrü ŞƏRH

Azərbaycan ilə Özbəkistan arasında münasibətlər müasir dövrdə sadəcə ikitərəfli diplomatik əməkdaşlıq çərçivəsindən çıxaraq siyasi etimad, strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik üzərində qurulan nümunəvi dövlətlərarası münasibətlər sisteminə çevrilib. 23 avqust 2026-cı ildə Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri və Daşkənddə keçirilən görüşlər bu inkişafın növbəti mühüm mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilər. Səfərin nəticələri göstərdi ki, ortaq tarix, dil, mədəniyyət və mənəvi dəyərlər üzərində formalaşan Azərbaycan-Özbəkistan qardaşlığı artıq konkret siyasi, iqtisadi və geoiqtisadi məzmunla zənginləşir.

Tarixi kökləri və müasir siyasi maraqları birləşdirən bu münasibətlərin institusional əsasları da ardıcıl şəkildə möhkəmləndirilib. 2024-cü il avqustun 23-də Daşkənddə imzalanmış “Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilə” əlaqələri ən yüksək siyasi səviyyəyə yüksəltmişdi. Sonrakı dövrdə Ali Dövlətlərarası Şuranın fəaliyyəti, üçün “Yol xəritəsi” və müxtəlif sahələri əhatə edən yeni razılaşmalar bu siyasi iradənin praktik mexanizmlərlə təmin olunmasına xidmət edib.

23 avqust 2026-cı il dövlət səfəri isə bu prosesin davamı olmaqla yanaşı, münasibətlərin keyfiyyətcə yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu nümayiş etdirdi. Daşkənddə keçirilən Azərbaycan və Özbəkistan Ali Dövlətlərarası Şurasının üçüncü iclası çərçivəsində iki ölkə arasında əməkdaşlığın geniş spektri müzakirə olundu. Tərəflər siyasi dialoqdan iqtisadiyyat və sənaye kooperasiyasına, energetikadan nəqliyyat-tranzit imkanlarına, mədəniyyət və humanitar əlaqələrdən regionlararası əməkdaşlığa qədər bütün əsas istiqamətlər üzrə konkret vəzifələr müəyyənləşdirdilər.

Səfərin mühüm nəticələrindən biri “Azərbaycan Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasında əbədi dostluq haqqında Müqavilə”nin imzalanması oldu. Bu sənəd 2024-cü ildə əldə olunmuş müttəfiqlik münasibətlərinin hüquqi və siyasi məzmununu daha da zənginləşdirən mühüm hadisədir. Bununla yanaşı, 2030-cu ilədək qarşılıqlı ticarət dövriyyəsinin 1 milyard ABŞ dollarına çatdırılması üzrə Proqram, investisiya və ticarət layihələrinin həyata keçirilməsi üçün Praktiki Fəaliyyət Planı, turizm və mədəniyyət sahələrində sazişlər, 2027–2028-ci illəri əhatə edən əməkdaşlıq proqramları, habelə Azərbaycan və Özbəkistan şəhərləri arasında qardaşlaşma protokolları imzalandı. Xankəndi-Ürgənc, Naxçıvan-Ürgənc və xüsusilə Laçın-Buxara şəhərləri arasında qardaşlaşma münasibətlərinin qurulması xalqlarımız arasındakı tarixi-mədəni bağların konkret institusional müstəviyə keçirilməsinin diqqətçəkən nümunəsidir.

Mətbuata bəyanatında Prezident İlham Əliyev Azərbaycan-Özbəkistan əməkdaşlığının artıq yalnız perspektivlərdən deyil, möhkəm mənəvi və maddi əsaslar üzərində qurulmuş real nəticələrdən ibarət olduğunu vurğuladı. Dövlət başçısının fikrincə, enerji, nəqliyyat, investisiya, turizm, dağ-mədən sənayesi, avtomobil istehsalı, kənd təsərrüfatı və emal sənayesi kimi sahələr əməkdaşlığın əsas istiqamətlərini təşkil edir. Azərbaycan banklarının və SOCAR-ın Özbəkistan bazarına daxil olması, neft-qaz sahəsində yeni layihələrin hazırlanması və qarşılıqlı investisiyaların artması iqtisadi əlaqələrin sadə ticarət münasibətlərindən birgə istehsal və uzunmüddətli biznes tərəfdaşlığı modelinə keçdiyini göstərir.

İqtisadi əməkdaşlığın yeni məzmunu xüsusi diqqətə layiqdir. Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev qarşılıqlı ticarət dövriyyəsinin 1 milyard dollara çatdırılması məqsədinin son hədd olmadığını, iki ölkənin iqtisadi potensialının daha böyük nəticələrə imkan verdiyini bildirdi. Bu məqsədlə energetika, geologiya, kimya, tikinti, maliyyə və kənd təsərrüfatı sahələrini əhatə edən geniş layihələr portfelinin formalaşdırıldığı qeyd edildi. Birgə investisiya fondunun fəaliyyəti isə iqtisadi ideyaların real layihələrə çevrilməsi üçün mühüm maliyyə mexanizmi rolunu oynayır.

Daşkənd görüşlərinin geoiqtisadi əhəmiyyəti isə ikitərəfli çərçivədən daha genişdir. Prezident İlham Əliyevin bəyanatında səsləndirdiyi əsas fikirlərdən biri Mərkəzi Asiya ilə Azərbaycanı vahid geosiyasi və geoiqtisadi məkan kimi qiymətləndirməsi idi. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əməkdaşlıq formatına qoşulması regionun siyasi və iqtisadi xəritəsində yeni bağlantı imkanları yaradıb. Bu baxımdan Azərbaycan-Özbəkistan münasibətləri Xəzərin hər iki sahilində yerləşən ölkələr arasında sadəcə tərəfdaşlıq deyil, Şərq-Qərb və Şimal-Cənub istiqamətlərində formalaşan yeni nəqliyyat və logistika arxitekturasının mühüm elementi kimi çıxış edir.

Trans-Xəzər nəqliyyat dəhlizinin inkişafı, logistika infrastrukturunun təkmilləşdirilməsi və Xəzər dənizində birgə donanmanın yaradılması istiqamətində görüləcək işlər bu baxımdan xüsusi strateji məna daşıyır. Özbəkistanın istehsal və ixrac potensialı ilə Azərbaycanın Xəzər dənizi, Cənubi Qafqaz və beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərindəki mövqeyi bir-birini tamamlayır. Belə bir sinerji Mərkəzi Asiya məhsullarının dünya bazarlarına çıxış imkanlarını genişləndirə, Azərbaycanın isə regional tranzit və logistika mərkəzi kimi rolunu daha da gücləndirə bilər.

Münasibətlərin mühüm istiqamətlərindən biri də regionlararası əməkdaşlıqdır. Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, tərəfdaşlıq artıq yalnız Bakı və Daşkənd arasında məhdudlaşmır. Şəhərlər, vilayətlər, biznes strukturları və yerli idarəetmə orqanları arasında birbaşa əlaqələrin genişlənməsi iqtisadi əməkdaşlığı daha dayanıqlı edir. Bu mənada Laçınla Buxara arasında qardaşlaşma münasibətlərinin yaradılması həm rəmzi, həm də praktik baxımdan əhəmiyyətlidir. Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinin bərpasına Özbəkistanın verdiyi töhfələr, o cümlədən Füzulidə Mirzə Uluqbəy adına məktəbin tikilməsi və Xankəndidə sənaye layihələrinə investisiya qoyuluşu qardaşlığın konkret əməllərlə təsdiqləndiyini göstərir.

Daşkənd səfəri mədəni-humanitar əməkdaşlığın da yeni mərhələyə keçdiyini təsdiqlədi. Nizami Gəncəvi adına Pedaqoji Universitetin yeni binasının açılması, Yeni Daşkənddə “Azərbaycan” parkının təməlinin qoyulması, gələcəkdə mədəniyyət günlərinin keçirilməsi və Nizami Gəncəvi ilə Əlişir Nəvainin ədəbi irsinə həsr olunmuş birgə bədii filmin yaradılması planları xalqların mənəvi yaxınlığının qorunmasına və gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət edir.

Prezident İlham Əliyevin 23 avqust 2026-cı ildə Özbəkistana dövlət səfəri Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin inkişafında mühüm siyasi hadisə kimi tarixə düşdü. Daşkənddə əldə olunan razılaşmalar göstərir ki, iki ölkənin müttəfiqliyi artıq siyasi bəyanatlar mərhələsini geridə qoyaraq iqtisadi layihələr, nəqliyyat dəhlizləri, investisiya təşəbbüsləri, regional əməkdaşlıq və humanitar proqramlarla zəngin praktik əməkdaşlıq modelinə çevrilir.

Azərbaycan və Özbəkistanın qarşılıqlı əlaqələri bu gün Türk dünyasının birliyinə, Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında körpülərin möhkəmlənməsinə və Avrasiyada yeni geoiqtisadi məkanın formalaşmasına mühüm töhfə verir. Daşkənd zirvəsinin əsas mesajı da məhz budur: ortaq tarix və qardaşlıq münasibətləri müasir çağırışlara uyğun şəkildə iqtisadi gücə, siyasi həmrəyliyə və regional inkişaf strategiyasına çevrilir. Bu prosesin ardıcıl davamı isə Azərbaycan-Özbəkistan müttəfiqliyini yaxın gələcəkdə Avrasiyanın mühüm əməkdaşlıq və bağlantı dayaqlarından birinə çevirə bilər.

Şamo Qasımov

Yeni Azərbaycan Partiyası Laçın rayon təşkilatının sədr müavini