İlandağ daş salnaməsinin sirri açılır

(əvvəli qəzetin 21 və 25 iyul tarixli saylarında)

Maddi mədəniyyət baxımından İlandağ bütöv bir bina və ya qapalı “məbəd” kompleksi deyil, açıq səma altında yerləşən monumental bir sakral (müqəddəs) məkan və qurbanlıq ritual mərkəzi idi. Tanrı Haldinin rəsmi və əsas baş məbədi (dini paytaxtı) daha cənubda, Musaşir (Ardini) şəhərində yerləşirdi. Lakin Urartu və ondan əvvəlki Hurri tayfaları şimala doğru yayıldıqca, İlandağ unikal coğrafi və əzəmətli forması ilə Arazın şimalındakı ərazilər üçün regional baş müqəddəs mərkəzə (akaral zonaya) çevrilmişdi. İlandağ kitabəsinin mətnində birbaşa Tanrı Haldiyə öküz kəsilməsi və onun bu torpaqdakı zövcəsinə (ilahəsinə) inək qurban edilməsi əmr olunur. Bu fakt sübut edir ki, Hurri-Urartu mütəfəkkirləri bu dağı, sadəcə, bir qaya kimi görmür, onu tanrıların yer üzündəki təbii taxtı və ritual icra mərkəzi hesab edirdilər.

İlandağ kitabəsində hurri-urartu izi

Hurrilər qədim Yaxın Şərqdə, əsasən e.ə. III minillikdən başlayaraq e.ə. II minilliyə qədər yaşamış, Mesopotamiya, Anadolu və Şimali Suriyanın bəzi bölgələrində məskunlaşmışdılar.

Onlar regionda yaranan və inkişaf edən digər böyük sivilizasiyalar - Şumerlər, Akkadlılar, Hetər, Babililər, Assurlular və Misirlilərlə sıx əlaqədə olmuşlar. Hurrilər qədim Yaxın Şərqdə regional siyasət, mədəniyyət və din baxımından mühüm yer tutmuş xalq idi. Onların yaratdıqları Mitanni krallığı dini panteonları və dil xüsusiyyətləri yalnız öz dövrlərində deyil, sonrakı mədəni inkişafa da təsir göstərmişdir. Hurrilər həm də qonşu sivilizasiyaların inkişafında əhəmiyyətli rol oynamışlar. Onların irsi, tarixşünaslıq və arxeologiya sahəsində araşdırmalar üçün hələ də aktual və maraqlı mövzudur.

Hurri dili eramızdan əvvəl III-II minilliklərdə Yaxın Şərqin geniş bir hissəsində – indiki Şərqi Anadolu, Şimali İraq, Şimali Suriya və Azərbaycanın (xüsusilə Naxçıvan və ətraf bölgələr) dağlıq ərazilərində danışılmış qədim bir dildir. Bu dil ən parlaq dövrünü e.ə. XV–XIV əsrlərdə, regional supergüc olan Mitanni dövlətinin rəsmi dili olduğu zaman yaşamışdır. Hurri dilini anlamaq üçün 3 əsas xüsusiyyətinə diqqət yetirmək lazımdır:

Aqqlütinativ (bitişdirici) strukturuna görə müasir türk dillərində olduğu kimi, Hurri dilində də sözün kökünə müxtəlif şəkilçilər artırılaraq yeni mənalar və bütöv cümlələr formalaşdırılırdı. Erqativ quruluşu bu dili “erqativ-mütləq” sintaktik sistemə sahib edir. Hurri dili nə Hind-Avropa, nə də Sami (Sami-Hami) dil ailələrinə aid deyil. O, dünyada tamamilə təcrid olunmuş Hurri-Urartu dil ailəsinə mənsubdur. Bəzi dilçilər, məsələn, İ.Dyakonov və S.Starostin bu ailəni Şimali Qafqaz dil qrupu ilə qohum hesab edirlər, lakin bu, tam sübut olunmamış fərziyyə olaraq qalır. Hurri və Urartu dilləri eyni dil ailəsinin iki əsas qoludur. Onların arasındakı münasibəti latın dili ilə italyan dili və ya qədim türkcə ilə müasir Azərbaycan dili arasındakı əlaqəyə bənzətmək olar. Naxçıvanın qədim toponimikası və arxeoloji materiallarında (məsələn, İlandağ kitabəsində keçən yer adlarında) həm Hurri elementlərinin qalıqlarını, həm də onların Urartu dilindəki son formalarını izləmək bu iki dilin keçid xəttini anlamaq üçün ən unikal imkanlardan biridir.

Nuh peyğəmbər və hurri mədəniyyəti

Nuh peyğəmbər mövzusu bizi Hurri mədəniyyətindən də qədimə – bəşəriyyətin yenidən doğulduğu Tufan dövrünə aparır. Burada maraqlı bir varislik zənciri var: Dünyanın ən qədim Tufan hekayəsi şumerlərin Bilqamıs dastanında keçir. Bu dastanı şumerlərdən mənimsəyən, onu öz dillərinə tərcümə edərək Anadolu və Qafqaza yayan, məhz hurrilər olmuşlar. Boğazköy arxivlərində dastanın Hurri dilindəki variantları da tapılıb. Yəni hurrilər Nuh tufanı xatirəsini yaşadan və qoruyan xalqlardan biridir. İnanclara görə, Nuh peyğəmbərin gəmisi suların çəkilməsi dövründə İlandağın zirvəsinə toxunaraq onu iki hissəyə bölmüşdür. Əgər bu teoloji yaddaşı əsas götürsək, İlandağ xalqların yaddaşında “bəşəriyyətin xilas olduğu və yer üzünə yenidən ayaq basdığı müqəddəs ilk quru parçası” idi. Tarixdə çox vaxt bir müqəddəs məkanın mahiyyəti dəyişmir, sadəcə zamanla oradakı tanrıların adları dəyişir. Çox güman ki, Nuh peyğəmbərin dövründən (tunc dövrünün əvvəllərindən) qalan və İlandağ ətrafında formalaşan qədim “xilas və tufan” inancı, sonradan əraziyə hakim olan Hurri-Urartu sivilizasiyası tərəfindən mənimsənilmişdir. Onlar bu dağın sakral enerjisini qəbul edərək, onu öz mərkəzi ilahları olan Tanrı Haldinin şərəfinə rəsmi dövlət ziyarətgahına və qurbanlıq mərkəzinə çevirmişlər.

Nuh peyğəmbərin Tufan hadisəsi ilə bağlı qədim xatirələr İlandağı regional yaddaşda müqəddəsləşdirmişdi. Sonradan bura gələn Hurri-Urartu elitası da bu ilahi coğrafiyanı öz imperiya dinlərinə uyğunlaşdıraraq, İlandağı Tanrı Haldinin şimal fəthlərini taclandıran rəsmi açıq səma məbədinə və qurbanlıq mərkəzinə çevirdi. Bu mənada, İlandağ həm Nuh peyğəmbər irsinin, həm də Hurri-Urartu kultunun Qafqazdakı ən böyük ortaq sakral mərkəzlərindən biri hesab oluna bilər.

Tanrı Haldinin qurbanları

Professor Mirjo Salvini İlandağ və Meher qapısı kimi “Açıq səma altında yerləşən müqəddəs qapı” abidələrini və qurban rituallarını təhlil edərək bir neçə mühüm elmi nəticəyə gəlmişdir. Salvini qeyd edir ki, Urartu mətnlərində tanrılara ayrılan heyvan sayı tam bir iyerarxik cədvəldir. Məsələn, Meher qapısı mətnində Tanrı Haldiyə 6 öküz və 12 qoyun ayrıldığı halda, ikinci yerdə gələn Fırtına tanrısı Teişebaya 6 öküz, 12 qoyun, Günəş tanrısı Şiviniyə isə 4 öküz, 8 qoyun təyin edilib. Digər yerli və kiçik tanrılara isə sadəcə 1 qoyun kəsilirdi. Salvini bununla sübut edir ki, Urartuda kəsilən heyvanın miqdarı mənəvi rütbəni göstərirdi.

Salvininin mühüm kəşflərindən biri də odur ki, urartulular qurbanı, sadəcə, Tanrı Haldinin şəxsiyyətinə kəsmirdilər. Mətndə Haldinin atributları da bir ilahə kimi qəbul olunurdu. Məsələn, “Haldinin qüdrətinə”, “Haldinin ordusuna”, xüsusilə də “Haldinin nizəsinə” ayrıca qurbanların kəsilməsi əmr olunurdu. Salvini bunu imperiyanın hərbi xarakterinin dinə proyeksiya olunması kimi izah edir. Salvini İlandağ kitabəsini (CTU A 3-8) və Meher qapısını şərh edərkən göstərir ki, bu süni şəkildə düzəldilmiş qaya qapıları urartuluların inancında tanrıların yeraltı sferadan və ya dağın içindən yer üzünə, insanların dünyasına çıxış nöqtəsi idi. Məhz buna görə də krallar qurbanları qapalı məbədlərlə yanaşı, həm də İlandağ kimi sıldırım dağların döşündə kəsdirirdilər ki, tanrı dağdan çıxan kimi onun lütfünü qazansınlar.

Salvini vurğulayır ki, Urartu kralları işğal etdikləri ərazilərdəki (məsələn, Naxçıvan bölgəsindəki) yerli əhalini imperiyaya bağlamaq üçün, fəth edilən torpaqların müqəddəs dağlarında (İlandağ kimi) Tanrı Haldinin şərəfinə qurbanlar kəsdirir, eyni zamanda həmin ərazinin yerli ilahələrinə də (İlandağ mətnində keçən yerli ilahə kimi) hörmət əlaməti olaraq inək qurban edilməsini qanuniləşdirirdilər. Bu, Salvininin fikrincə, Urartunun tətbiq etdiyi uğurlu dini inteqrasiya siyasəti idi.

İlandağ kitabəsinin nadirliyi

İlandağ kitabəsini Urartu imperiyasının digər yüzlərlə qaya və daş kitabələrindən fərqləndirən və onu dünya epifrafikasında unikal edən ən əsas əlamət – onun coğrafi mövqeyi, yazılma konteksti və mətndə yer alan yerli toponimlərin mərkəzi dövlət idarəçiliyinə daxil edilmə formasıdır.

Xüsusilə Mirjo Salvininin tədqiqatları və Urartu korpusunun müqayisəli analizi kontekstində, İlandağ kitabəsində olub, digər standart mətnlərdə (məsələn, Van və ya Göyçə gölü ətrafındakı yazılarda) rast gəlinməyən spesifik əlamətləri belə sıralaya bilərik:

“Sərhədüstü ilk imzalı birgə Fərman” olması - Urartu tarixində krallar hərbi yürüşlərini ,adətən, öz adlarından yazdırırdılar. İlandağ kitabəsi isə Urartunun dövlət kimi şimala – Araz çayından fəthlərə başladığı birgə idarəçilik dövrünün ilk rəsmi hərbi sənədidir. Kitabə tam olaraq yeni fəth edilən ərazinin faktiki sərhədində – sıldırım və uzaqdan görünən bir qalada həkk edilib.

Yerli İlahəyə (“Silaye”) inək qurban edilməsi fenomeni – Urartunun digər bütün rəsmi din-dövlət mətnlərində qurbanlıqlar yalnız imperiyanın rəsmi panteonuna daxil olan tanrılara kəsilir. İlandağ kitabəsinin son sətrində isə mərkəzdən gələn Tanrı Haldi ilə yanaşı, yerli ilahəyə xüsusi olaraq inək kəsilməsi əmr olunur. Bu xüsusiyyət digər standart Urartu fəth kitabələrində yoxdur. Adətən, Urartu ordusu getdiyi yerdə yerli məbədləri dağıdır və ya tanrıları əsir aparırdı. İlandağda isə yerli əhalinin inancına və qədim Naxçıvan ilahəsinin adına rəsmi ritualın təyin edilməsi abidəni dini tolerantlıq və inteqrasiya baxımından unikal edir.

Naxçıvanın qədim coğrafiyasının ilk yazılı sənədi olması - mətndə keçən Arsini və Aniani şəhər-dövlətlərinin, həmçinin Puluadi ölkəsinin adları Urartu korpusunda ilk və yeganə olaraq məhz bu kitabədə bu şəkildə qeyd olunur. Bu adlar regionun (Naxçıvan və ətrafının) Tunc dövründən Dəmir dövrünə keçiddəki siyasi xəritəsini bəşər tarixinə yazılı olaraq həkk edən yeganə tapıntıdır.

Dağın təbii forması ilə yazının sakral uyğunluğu-Vandakı və ya Ermənistandakı bir çox kitabələr ya düz qaya səthlərində, ya da qala divarlarının daşlarında yerləşir. İlandağ kitabəsi isə dağın təbii kosmoloji quruluşu ilə sintez təşkil edir. Urartulular başqa heç bir yerdə bu qədər relyef baxımından sərt, dırmaşılması çətin və vizual olaraq “Tufan hekayələri” ilə qədimdən müqəddəsləşdirilmiş spesifik bir təbiət abidəsini seçib üzərinə yazı yazmamışlar. Dağın təbii cizgiləri yazının bir hissəsinə çevrilmişdir. Xülasə, İlandağ kitabəsi imperiyanın daxili şablon qaydalarından kənara çıxaraq, Naxçıvanın yerli regional mühitinə uyğunlaşdırılmış spesifik və unikal “sərhəd diplomatiyası” abidəsidir.

Nəticə olaraq qeyd edək ki, İlandağ qayaüstü kitabəsini digər Urartu kitabələrindən fərqləndirən əsas cəhət onun salnamə olmasındadır. Bu daş salnamə bizə tariximizə və milli kimliyimizə, dövlətçilik ənənələrinə, coğrafiyamıza sahib çıxmaq üçün keçmişdən uzanan və bizi gələcəyə aparan yoldur. Buna görə də Azərbaycan alimləri İlandağ qayaüstü salnaməsinə sahib çıxmalı, beynəlxalq standartlara uyğun, rəqəmsal texnologiyalarla yenidən sənədləşdirməli, neytral dünya alimlərini (elə Salvininin özünü və ya onun tələbələrini) Naxçıvana dəvət edərək tədqiqatlar aparmalı, birgə beynəlxalq konfranslar təşkil etməlidirlər. İlandağ kitabəsini erməni iddialarından təmizləməyin yolu, onun regional və qlobal kontekstini real elmi faktlarla dünyaya çatdırmaq və tədqiq etməkdir. Bu qrafik sənəd, Naxçıvanın qədim dövlətçilik və yazı mədəniyyəti tarixini sübut edən, elmi təhriflərdən uzaq ən etibarlı vizual sübutdur.

Surə SEYİD,
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
Naxçıvan