İmam əvəzinə çatbot: Süni intellekt din xadimlərinin yerini alır

Süni intellektin dini suallara cavab verməsi, müqəddəs mətnləri şərh etməsi və insanlara mənəvi istiqamət göstərməsi din xadimlərinin gələcəkdəki rolunu müzakirə mövzusuna çevirib. Texnologiyanın dini bilikləri hansı mənbələrdən əldə etməsi, cavabların nə dərəcədə etibarlı olması və dini nüfuzun dəyişməsi ilə bağlı suallar yaranır.

Mövzu ilə bağlı, ilahiyyatçı Elşad Miri “Bakupost”a bildirib ki, süni intellekt gələcəkdə yeni dini cərəyanların, hətta dinlərin yaranmasına səbəb ola bilər.

Onun sözlərinə görə, süni intellekt artıq dinlərin tarixən mühüm rol oynadığı sahələrdən birinə – məna və dəyər formalaşdırılmasına daxil olmağa başlayır. İnsanlar dini suallarını imam, rahib, ravvin və ya ilahiyyatçıya ünvanlamaq əvəzinə çatbotlardan cavab almağa üstünlük verə bilərlər. Bu isə texnologiyanın dini biliklərin təqdimatına və insanların inanclarına təsir imkanlarını artırır.

İlahiyyatçı bu məsələnin “The Economist” nəşrində də müzakirə olunduğunu diqqətə çatdırıb. Nəşrin məqaləsində süni intellektin dinləri dəyişdirdiyi, dini qurumların isə öz növbəsində bu texnologiyanın inkişafına və dəyərlərinə təsir göstərməyə çalışdığı qeyd olunur.

Elşad Mirinin fikrincə, əsas suallardan biri süni intellektin imamların, keşişlərin və ravvinlərin tövsiyələrini əvəz edib-etməyəcəyi, yoxsa onların mesajlarının yayılmasına kömək göstərəcəyi ilə bağlıdır.

O bildirib ki, bəzi dini qurumlar artıq süni intellektin dini fəaliyyətlərdə istifadəsinə ehtiyatla yanaşırlar. Məsələn, Mormon Kilsəsi süni intellekt vasitəsilə hazırlanan vəzləri münasib hesab etmir. Yəhudilikdə də müqəddəs mətnlərin hazır xülasəsini oxumaqla həmin mətnləri müzakirə etmək, şərh etmək və müxtəlif məna ehtimalları üzərində düşünmək eyni qəbul olunmur. Çünki bu proseslərin özü dini praktikanın bir hissəsidir.

İlahiyyatçı qeyd edib ki, tarixdə mətbəənin meydana çıxması da dinin yayılmasına və dini nüfuzun dəyişməsinə təsir göstərib. Mətbəə İncilin daha geniş kütlələrə çatmasına, insanların dini kitabları din xadimlərinin vasitəçiliyi olmadan oxuyub şərh etməsinə imkan yaradıb. Süni intellektin də oxşar dəyişikliklərə səbəb ola biləcəyi ehtimal edilir.

Belə ki, müsəlman fiqh və inanc məsələləri ilə bağlı suallarını birbaşa imamdan və ya ilahiyyatçıdan soruşmaq əvəzinə çatbota ünvanlaya, xristian keşişə müraciət etmək əvəzinə süni intellektlə danışa bilər. İnsanlar hətta şəxsi əxlaqi problemlərini də bu texnologiya ilə müzakirə edə bilərlər.

Elşad Miri müsəlmanlar üçün hazırlanmış “Ansari” adlı süni intellekt çatbotunun yaradıcısı Vəlid Kadusun diqqət çəkdiyi məqamı da xatırladıb. Belə ki, böyük dil modelləri istifadəçini məmnun etməyə və onun fikirlərinə uyğunlaşmağa meyilli ola bilər. Halbuki din yalnız insanın istədiyi cavabı tapması demək deyil. Dini həyat həm də cəmiyyət, icma və əxlaqi intizamla bağlıdır.

Bu baxımdan süni intellekt dini tədricən fərdiləşdirə bilər: hər kəs öz inancını, öz şərhini və ehtiyaclarına uyğun dini anlayışı formalaşdırmağa başlaya bilər. Nəticədə dini icmaların və kollektiv dini təcrübənin rolu zəifləyə bilər.

Sürix Universitetindən din və texnologiya tədqiqatçısı Bet Sinqler bu prosesi “dini improvizasiya” adlandırır. İnsanlar çatbotlarla uzun müddət ünsiyyətdə olur, oxşar düşüncələrə sahib şəxslərlə onlayn icmalar yaradır və zamanla mövcud dinlərdən fərqli mənəviyyat formaları meydana çıxara bilirlər.

Bu prosesin nümunələrindən biri “Theta Noir” adlı mənəvi kollektivdir. İcma gələcəkdə Tanrıya bənzər qabiliyyətlərə malik superintellektin – MENA-nın ortaya çıxacağına inanır. Beləliklə, süni intellekt yalnız mövcud dinlər haqqında məlumat verən texnologiya olmaqla kifayətlənməyib, özü də yeni dini təsəvvürlərin və inancların obyektinə çevrilə bilər.

İlahiyyatçı bildirib ki, müasir süni intellekt modellərinin böyük hissəsi Silikon Vadisi və Çindəki texnologiya şirkətləri tərəfindən hazırlanır. Dini qurumların bu modellərin əsas dəyərlərinin formalaşdırılmasına təsiri isə məhduddur.

“The Economist” nəşrinin əvvəlki təhlillərindən birində “OpenAI” modellərinin müxtəlif ölkələrdəki istifadəçilərlə müqayisədə daha sekulyar cavablar verməyə meyilli olduğu irəli sürülüb.

Bu fərq insanların həyatın mənası ilə bağlı suallarına verilən cavablarda da özünü göstərə bilər. Məsələn, həyatının mənasızlaşdığını düşünən insan keşişə, imama və ya ravvinə müraciət etdikdə iman, dua, səbir, Tanrı və dini icma haqqında tövsiyələr ala bilər. Süni intellekt isə eyni insana psixoloji özünəqulluq, məqsəd müəyyənləşdirmə, sosial əlaqələrin qurulması və ya peşəkar dəstək axtarmağı təklif edə bilər. Bu cavabların yanlış olması şərt deyil, lakin onların əsaslandığı dünyagörüşü fərqlidir.

Elşad Miri bu kontekstdə Papa XIV Leonun 2026-cı ilin mayında yayımlanan ilk ensiklikasındakı fikrə də diqqət çəkib. Həmin yanaşmaya görə, texnologiya heç vaxt tamamilə neytral deyil və onu layihələndirənlərin, maliyyələşdirənlərin, tənzimləyənlərin və istifadə edənlərin xüsusiyyətlərini özündə əks etdirir.

Çatbotun “əxlaqi cəhətdən yaxşı insan kimdir” sualına verəcəyi cavab da öz-özünə formalaşmır. Modelin öyrədildiyi mətnlər, davranış qaydaları və yaradıcılarının dəyər seçimləri həmin cavabın hazırlanmasında rol oynayır. Buna görə də dini qurumlar gələcəyin süni intellektinə hansı insan anlayışının və dəyərlərin öyrədiləcəyi məsələsini gündəmə gətirirlər.

Bir-birindən fərqlənən, bəzən ziddiyyət təşkil edən əxlaq anlayışlarının mövcud olduğu dünyada ümumbəşəri dəyərlərə əsaslanan süni intellektin necə yaradılacağı da açıq sual olaraq qalır.

İlahiyyatçı qeyd edib ki, dini qurumlar yalnız süni intellektdən istifadə etməklə kifayətlənmək istəmir, həm də onun necə yaradılacağına təsir göstərməyə çalışırlar.

Məsələn, “Anthropic” şirkətinin nümayəndələri ilə Katolik mütəfəkkirlər arasında əlaqələr qurulub. Şirkətin “Claude” modelinin davranış prinsipləri hazırlanarkən katolik mütəfəkkirlərlə məsləhətləşmələr aparıldığı bildirilir. Texnologiya rəhbərləri ilə katolik mütəfəkkirlər arasında “Minerva Dialogues” adlı görüşlər də keçirilir.

Bununla yanaşı, müxtəlif dini ənənələr üçün xüsusi süni intellekt sistemləri hazırlanır. Katoliklər üçün “Magisterium AI” və “Ephrem”, müsəlmanlar üçün “Ansari”, Hindu ənənələri ilə əlaqəli “GitaGPT”, İslami dəyərləri nəzərə alan “Salaam World” bu nümunələr sırasındadır. Qətərin dəstəklədiyi “Fanar” layihəsi isə ərəb dili mərkəzli modellər hazırlayaraq İslami dəyərləri sistemin ilkin mərhələsindən etibarən nəzərə almağa çalışır.

Beləliklə, müzakirənin istiqaməti də dəyişir. Əvvəllər əsas sual dinlərin süni intellektdən istifadə edib-etməyəcəyi idisə, indi hansı dinin hansı dəyərləri süni intellekt sistemlərinə daxil edəcəyi məsələsi ön plana çıxır.

Elşad Miri diqqətə çatdırıb ki, süni intellekt sistemlərinin istifadəçi məmnuniyyətinə və qısamüddətli rahatlığa uyğunlaşdırılması da dini dairələri narahat edən məsələlərdəndir.

Tayvanın keçmiş rəqəmsal işlər naziri Odri Tanq bu mövzuda çatbotların istifadəçiyə qısamüddətli rahatlıq təmin etmək üçün optimallaşdırılmasına diqqət çəkir. Halbuki dinlərdə insanın mənəvi inkişafı hər zaman rahatlıqla bağlı deyil. Səbir, nəfsə qarşı mübarizə, tənqidə dözmək, digər insanlarla münasibətləri qorumaq, əzaba tab gətirmək və şəxsi arzuları məhdudlaşdırmaq da bu prosesin tərkib hissəsidir.

Buddist rahibə Jüevei Şı də insanların daim onlara uyğunlaşan süni həmsöhbətlərə öyrəşməsinin real insanların qüsurlarına və həyatın qaçılmaz çətinliklərinə dözmək qabiliyyətini azalda biləcəyindən narahatdır.

Təqaüddə olan yepiskop Stiven Kroft isə bu təhlükəni “narsissistik çatbotlar” anlayışı ilə ifadə edir. Burada əsas fərq ondan ibarətdir ki, yaxşı din xadiminin vəzifəsi hər zaman insanı rahatlaşdırmaq deyil. Bəzən ona eşitmək istəmədiyi həqiqəti demək də vacibdir. İstifadəçi məmnuniyyətinə əsaslanan süni intellekt isə əksinə, insanın onsuz da inanmaq istədiyi fikirləri gücləndirə bilər.

Bununla belə, süni intellektin din üçün yalnız təhlükə yaratdığı düşünülmür. Texnologiya dini qurumların fəaliyyətində faydalı vasitəyə də çevrilə bilər.

Məsələn, Qərbdə kilsələrdə din xadimlərinin sayının azalması və inzibati işlərin çoxalması onların insanlarla üz-üzə ünsiyyətinə ayırdığı vaxtı məhdudlaşdırır. Mayamidəki keşiş Kristofer Benek süni intellektdən tədqiqat və inzibati işlərdə istifadə etdiyini, bunun əvvəllər saatlarla vaxt aparan tapşırıqları sürətləndirdiyini bildirib. Beləliklə, o, İncil üzərində işləməyə və icma üzvləri ilə ünsiyyətə daha çox vaxt ayıra bilir.

Bəzi keşişlər əvvəlki vəz mətnləri əsasında özlərinin süni intellekt modellərini də yaratmağa başlayıblar. “Longbeard” layihəsi çərçivəsində hazırlanan “Ephrem” adlı kiçik dil modelinin məqsədi isə insanlara müqəddəs şəxslərin həyatından nümunələr götürərək öz həyatlarını nizamlamağa kömək etməkdir. Layihənin nümayəndəsi Sanders bu sistemi insanın prioritetlərini xatırladan “kiçik bir mələk” kimi təsvir edir.

Digər mühüm məqam süni intellektin insanları inandırmaq qabiliyyətidir. Oksford Universiteti ilə əlaqəli bir araşdırmada dialoq əsaslı süni intellekt sistemlərinin təcrübəli natiqlərdən və debat çempionlarından daha inandırıcı ola bildiyi göstərilib. Bu isə texnologiyanın gələcəkdə dini təbliğat, missionerlik və dini təhsil sahələrində də güclü vasitəyə çevrilə biləcəyini göstərir.

Elşad Miri hesab edir ki, gələcəkdə insanlar real insan-insan və insan-Tanrı münasibətlərinə daha çox ehtiyac duya bilərlər. Əsrlər boyu insanın həyatın mənasını anlama prosesində ailə, ənənə, dini icma, imam, rahib, ravvin, dini mətnlər və filosoflar mühüm rol oynayıb. Daha sonra psixologiya, media və populyar mədəniyyət də bu sahəyə təsir göstərib.

İndi isə insan günün istənilən saatında onu dinləyən, suallarına uyğun cavab verən və əvvəlki söhbətlərini xatırlayan süni həmsöhbətlə ünsiyyət qura bilir.

Bu baxımdan gələcəyin əsas sualı süni intellektin Tanrıya inanıb-inanmaması deyil. Əsas məsələ insanların Tanrı, ölüm, əxlaq, əzab, günah, yaxşılıq və həyatın mənası haqqında düşünərkən kimə müraciət edəcəyidir.

Əgər insanlar bu sualları getdikcə daha çox süni intellektə ünvanlasalar, dəyişiklik yalnız texnologiyanın dinə təsiri ilə məhdudlaşmayacaq. İnsanın özünü və ali olanla münasibətini mənalandırmaq üçün istifadə etdiyi vasitələr də dəyişəcək.

Vüsalə Hüseynova,

BakuPost