İNSAN NİYƏ TƏNHADIR?

Aramızda gizlənən səssiz fəryad

Rəsul Mirhəşimli

İnsan bəzən gün ərzində onlarla adamla danışır, gülür, zarafat edir, başqalarının problemlərinə münasibət bildirir. Kənardan baxanda onun həyatında ünsiyyət çatışmazlığı görünmür. Ancaq axşam düşəndə, insan özünə çəkiləndə, öz düşüncələri ilə üz-üzə qalanda qəribə bir boşluq üzə çıxır. Gün ərzində danışdığı adamlardan heç birinə ürəyindəkiləri söyləyə bilmədiyini anlayır. Sanki bütün günü danışıb, amma heç nə deməyib.

Maraqlıdır, insan nə üçün bu qədər adamın arasında özünü tənha hiss edir? Nə üçün dərdini bölüşmək istədiyi halda susmağa üstünlük verir? Niyə bəzən ən yaxın bildiyimiz insanlara belə daxilimizdə baş verənləri danışa bilmirik?

Bu sualların cavabını yalnız dostların azlığında, münasibətlərdəki problemlərdə və ya cəmiyyətin biganəliyində axtarmaq doğru olmazdı. Tənhalığın daha dərin qatında insanın anlaşılmaq ehtiyacı, rədd edilmək qorxusu, özünüqoruma instinkti və başqalarının qarşısında həssas görünməkdən çəkinməsi dayanır.

İnsan təkcə dərdinin azalmasını istəmir, həm də yaşadığı hislərin tanınmasını gözləyir. Bəzən onun məsləhətə, hazır həll yoluna, hətta təsəlliyə ehtiyacı olmur. Sadəcə, qarşısındakı adamın onu mühakimə etmədən dinləməsini istəyir. Ancaq gündəlik münasibətlərdə dinləmək çox vaxt cavab vermək bacarığı ilə qarışdırılır. İnsan dərdini danışmağa başlayanda qarşı tərəf dərhal çıxış yolu göstərməyə çalışır. Halbuki hər ağrının cavabı hazır deyil, bəzi hisslər isə məntiqli izahla aradan qalxmır.

İnsan danışır, qarşı tərəf cavab verir, amma anlaşılmaq ehtiyacı yenə də qarşılanmır.

İnsanın susmasının səbəblərindən biri də keçmiş təcrübələridir. Əvvəllər səmimi danışdığı zaman ələ salınıbsa, etibar etdiyi adam tərəfindən məyus edilibsə, sonrakı münasibətlərdə daha ehtiyatlı davranmağa başlayır. Bir daha inciməmək üçün özünə sərhədlər qoyur, başqalarına nə qədər yaxınlaşacağını müəyyənləşdirməyə çalışır. Ancaq bəzən özünü qorumaq üçün yaratdığı divarlar onu arzuladığı yaxınlıqdan da məhrum edir.

İnsan bir tərəfdən düşünür ki, heç kimə güvənmək olmaz, digər tərəfdən isə həyatında güvənə biləcəyi birinin olmasını istəyir. Bu ziddiyyət tənhalığın ən ağrılı tərəflərindən biridir. O, anlaşılmaq arzusundan əl çəkmir, sadəcə, yenidən anlaşılmamağın ağrısını yaşamaq istəmir.

Müasir cəmiyyət insana çoxsaylı ünsiyyət imkanları yaradıb. Sosial şəbəkələr, telefonlar və mesajlaşma platformaları insanları bir-birinə əvvəlkindən daha əlçatan edib. Ancaq əlaqə imkanlarının artması emosional yaxınlığın da eyni dərəcədə artması demək deyil. İnsan başqasının harada olduğunu, nə etdiyini, hansı hadisəyə münasibət bildirdiyini öyrənə bilər, amma onun gecələr hansı düşüncələrlə baş-başa qaldığını, nədən qorxduğunu, hansı sözləri özünə belə etiraf edə bilmədiyini bilməyə bilər.

İnsanın ətrafında adamlar çoxalsa da, onun mənəvi tənhalığı dərinləşə bilir. İnsanlar bir-birinin yanında olmağı bacarır, amma bir-birinin yanında özünü rahat hiss etməyi bacarmırlar.

Şərq fəlsəfəsində insanın daxili dünyası, mənəvi bütövlüyü və başqaları ilə münasibətləri əsrlər boyu mühüm müzakirə mövzusu olub. Şərq mütəfəkkirləri insanın problemlərini yalnız xarici hadisələrlə izah etməyib, onun öz daxilinə yönəlməsinin əhəmiyyətini də vurğulayıblar.

Mövlana Cəlaləddin Ruminin düşüncələrində insanın zahiri görünüşü ilə daxili aləmi arasındakı fərq mühüm yer tutur. Onun fəlsəfəsində sevgi, mənəvi axtarış və insanın öz mahiyyətini dərk etməsi bir-biri ilə sıx bağlıdır. Ruminin düşüncələrindən çıxan mühüm nəticə budur, insanın daxili aləmini anlamaq üçün yalnız zahiri davranışlarına baxmaq kifayət etmir.

Gülümsəyən adamın daxilində kədər, danışan adamın içində susqunluq, uğurlu görünən insanın həyatında isə boşluq hissi ola bilər. Zahiri görünüş insanın həqiqi vəziyyətini həmişə açıqlamır.

İnsan başqalarının onu anlamasını istəyir, amma özü də bəzən öz hisslərini anlamaqda çətinlik çəkir. Nədən narahat olduğunu bilir, lakin bu narahatlığın mənbəyini müəyyənləşdirə bilmir. Nəyinsə çatışmadığını hiss edir, amma çatışmayanın nə olduğunu sözlə ifadə edə bilmir. Bəlkə də tənhalığın bir hissəsi məhz buradan başlayır: insan öz daxilində baş verənləri aydınlaşdıra bilmədikdə, onları başqasına anlatmaq da çətinləşir.

İslam Şərqinin böyük mütəfəkkiri Əbu Həmid Qəzali insanın daxili aləminin, niyyətlərinin və mənəvi özünümüşahidəsinin əhəmiyyətinə diqqət yetirirdi. Onun düşüncələrində insanın öz qüsurlarını tanıması və mənəvi məsuliyyət daşıması mühüm yer tutur. Bu yanaşmanı tənhalıq probleminə tətbiq etdikdə belə bir nəticəyə gəlmək olar. İnsan yalnız başqalarının onu necə gördüyünü deyil, özünü necə gördüyünü də sorğulamalıdır.

Bəzən insan başqalarından anlayış gözlədiyi halda, öz hisslərinə qarşı amansız davranır. Kədərlənməsini zəiflik, qorxmasını bacarıqsızlıq, köməyə ehtiyac duymasını isə acizlik hesab edir. Özünə qarşı bu sərt münasibət onu başqalarına da qapalı edir. Öz hisslərini qəbul etməyən insan onları başqasına etibar etməkdə daha çox çətinlik çəkə bilər.

Şərq təsəvvüf ənənəsində xəlvət, yəni insanın zahiri məşğuliyyətlərdən uzaqlaşıb öz daxilinə yönəlməsi mənəvi axtarış vasitəsi kimi qiymətləndirilib. Ancaq xəlvətin mənası insanlardan nifrət etmək və ya dünyadan tamamilə üz döndərmək deyil. Burada əsas məsələ insanın öz daxilini dinləməsi, niyyətlərini araşdırması və həyatına daha aydın nəzərlərlə baxmasıdır. Deməli, tək qalmaqla tənhalıq eyni anlayışlar deyil. İnsan təklikdə özünü tapa, toplum içində isə özündən uzaqlaşa bilər.

Cəmiyyət insanı davamlı rəqabətə, müqayisəyə və özünü sübut etməyə məcbur etdikdə münasibətlərin mahiyyəti dəyişir. Başqası artıq yalnız ünsiyyət qurulan insan deyil, bəzən uğuruna çatılmalı olan rəqibə çevrilir. Dostluqda səmimiyyətin yerini hesab, etibarın yerini ehtiyat tutur.

Tənhalığı yalnız insanın öz davranışları ilə izah etmək də ədalətli olmazdı. Həyat şəraiti, itkilər, köç, ailə münasibətlərindəki problemlər, iş yükü və gündəlik qayğılar insanın sosial əlaqələrinə təsir göstərə bilər. Bəzi insanlar münasibət qurmaq üçün imkan tapmır, bəziləri isə münasibətlərin içində olsa da, emosional dəstəkdən məhrum qalır.

Bəzən insan “Məni heç kim anlamır” deyərkən həqiqətən anlaşılmadığı münasibətləri nəzərdə tutur. Bəzən isə əvvəlki məyusluqların təsiri ilə yeni insanlara özünü tanımaq imkanı vermir. Bu iki vəziyyəti fərqləndirmək vacibdir. Çünki birincidə münasibətlərin dəyişməsinə, ikincidə isə qorxuların və gözləntilərin yenidən nəzərdən keçirilməsinə ehtiyac ola bilər.

İnsanın tənhalığının bitməsi üçün ətrafındakı insanların sayının artması kifayət etmir. Bəzən bir nəfərlə qurulan səmimi münasibət onlarla səthi əlaqədən daha çox məna daşıyır. Ancaq bu münasibət də bir anda yaranmır. Etibar zaman, diqqət və qarşılıqlı məsuliyyət tələb edir.

İnsan əvvəlcə öz hisslərini tanımağı, sonra onları uyğun şəraitdə ifadə etməyi öyrənə bilər. Qarşısındakı adamın onu tam anlamayacağını düşünərək söhbətdən əvvəlcədən imtina etmək əvəzinə, kimlərlə daha açıq danışa bildiyini müşahidə edə bilər. Bəzən sadə bir sual, səmimi söhbət və ya vaxtında göstərilən diqqət münasibətlərdə yeni qapı aça bilər.

Ancaq burada daha mühüm bir məsələ var, insan yalnız özünün anlaşılmasını gözləməməlidir. Başqasının da danışmağa çətinlik çəkə biləcəyini, susqunluğunun arxasında görünməyən səbəblər dayana biləcəyini nəzərə almalıdır.

Bəlkə də cəmiyyətdə ən çox çatışmayan şey danışmaq imkanı deyil, insanın danışarkən özünü qorumaq məcburiyyətində qalmadığı münasibətlərdir. Bir insanın “Mən yaxşı deyiləm” deməsi üçün uzun izahat verməyə, öz ağrısının əsaslı olduğunu sübut etməyə ehtiyac qalmamalıdır. Bəzən sadəcə dinlənilmək, tələsik mühakimə olunmamaq və hisslərinə hörmət göstərilməsi kifayət edir.

Tənhalıq haqqında düşünəndə bəlkə də özümüzə yanlış sual veririk. “Niyə məni heç kim anlamır?” sualı əvəzinə bəzən “Mən başqalarını nə qədər anlamağa çalışıram?” sualını da verməliyik. Bu, insanın öz ağrısını kiçiltməsi deyil. Sadəcə, münasibətlərin birtərəfli gözləntilərlə qurulmadığını qəbul etməkdir.

Mövlananın insanın daxili dünyasına yönələn fəlsəfi düşüncələri, Qəzalinin özünümüşahidəyə verdiyi əhəmiyyət müxtəlif yollarla eyni həqiqətə yaxınlaşır.İnsanın mənəvi dünyası nə yalnız öz daxilində, nə də yalnız xarici münasibətlərdə formalaşır. O, özünü tanımaqla başqalarını anlamaq arasında daim hərəkətdədir.

İnsan bəzən tək qalmağa ehtiyac duyur. Bu, təbii haldır. Ancaq heç kimə dərdini danışa bilmədiyi, heç kimin onu anlamayacağına inandığı və bu inamla bütün münasibətlərdən uzaqlaşdığı vəziyyət daha dərin diqqət tələb edir.

Bəlkə də insanın ən böyük ehtiyacı çox adam tərəfindən tanınmaq deyil, heç olmasa bir nəfər tərəfindən həqiqətən anlaşılmaqdır. Elə bir münasibət ki, orada insan özünü sübut etməyə, hisslərini gizlətməyə, hər zaman güclü görünməyə məcbur qalmasın.

Axı insanın içindəki boşluq hər zaman səs-küylə dolmur. Bəzən bir səmimi söhbət, bir diqqətli dinləyici, bir etibarlı münasibət həmin boşluğun divarlarında ilk çatları yarada bilər.

Tənhalığın qarşısını almaq üçün dünyadakı bütün insanları dəyişmək mümkün deyil. Ancaq bir insanın başqa bir insana münasibətini dəyişməsi mümkündür. Bəzən bunun üçün böyük sözlərə ehtiyac yoxdur. Qarşındakı adam danışanda onu dinləmək, susanda dərhal hökm verməmək, dərdini bölüşəndə özünü onun yerinə qoymağa çalışmaq kifayətdir.

Bəlkə də insanların arasında tənha qalmamağın ilk şərti budur: bir-birimizin həyatında yalnız görünən adamlar deyil, bir-birimizi anlamağa çalışan insanlar olmaq.